"AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ AUDİTORLAR PALATASI"

AS1DS 033/084-2005
Azərbaycan Respublikasının
Auditorlar Palatası Şurasının
2005-ci il 16 dekabr tarixli
158/5 saylı qərarı ilə təsdiq edilmişdir

VERGI AUDITININ APARILMASINA DAIR
P R O Q R A M

MÜNDƏRICAT:

I. Giriş
II. Verginin müəyyən edilməsinin əsas şərtləri
III. Fiziki şəxslərin gəlir vergisinin auditi
IV. Hüquqi şəxslərin (bələdiyyə mülkiyyətində olan müəssisə və təşkilatlardan başqa) mənfəət vergisinin auditi
V. Əlavə dəyər vergisinin auditi
VI. Aksizlərin auditi
VII. Əmlak vergisinin auditi
VIII. Torpaq vergisinin auditi
IX. Yol vergisinin auditi
X. Mədən vergisinin auditi
XI. Sadələşdirilmiş verginin auditi
XII. Auditin nəticəsi üzrə təkliflər

I. Giriş

Təsərrüfat subyektlərində mühasibat uçotu ilə vergi uçotu arasında fərqlərin olması, vergi ödəyiciləri tərəfindən vergilərin düzgün hesablanmasına və vaxtında büdcəyə ödənilməsinə əminliyin yaranması, vergi orqanlarına təqdim edilmiş vergi bəyannamələrində şəffaflığın təmin edilməsi bu proqramın hazırlanmasını zəruri etmişdir.
Proqram Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi, Vergi Məcəlləsi, İnzibati Xətalar Məcəlləsi və digər qanunvericilik aktları, Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatası Şurasının təsdiq etdiyi milli audit standartları rəhbər tutulmaqla, habelə hər bir vergi növünün spesifik xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla hazırlanmışdır.
Vergi auditi məcburi və ya könüllü audit çərçivəsində həyata keçirilir. Vergi auditinin aparılması zamanı Azərbaycan Respublikası Vergi Məcəlləsinin tələblərinə ciddi əməl olunmalı, bunun üçün, ilk öncə, müəssisənin uçot siyasəti öyrənilməli, mənfəət və zərərin müəyyən edilməsi metoduna diqqət yetirilməlidir.

II. Verginin müəyyən edilməsinin əsas şərtləri

Vergi o halda müəyyən edilmiş hesab olunur ki, vergi ödəyicisi və vergitutma elementləri - vergitutma obyekti; vergitutma bazası; vergi dövrü; vergi dərəcəsi; verginin hesablanması qaydası; verginin ödənilməsi qaydası və müddəti müəyyən edilmiş olsun.
Hər bir vergi növü ayrı-ayrılıqda auditin obyekti kimi baxılır. Bunun üçün audit zamanı aşağıdakı mərhələlərə fikir vermək lazımdır:
- vergi ödəyicisi və ya vergi agenti kimi vergilərin ödənişi üzrə öhdəliklərin müəyyən edilməsi;
-   mühasibat uçotu və vergi uçotunun qiymətləndirilməsi;
-   vergilər üzrə daxili nəzarət sisteminin qiymətləndirilməsi;
-   auditor tərəfindən səhvləri aşkar etməmək riskinin müəyyənləşdirilməsi;
- auditor təşkilatı və ya sərbəst auditor tərəfindən qəbul edilmiş auditor riski səviyyəsində auditor seçməsinin həcminin müəyyənləşdirilməsi;
- konkret olaraq hər bir vergi üçün əhəmiyyətlilik səviyyəsinin və ya auditin ümumi planı üzrə qəbul edilmiş ümumi əhəmiyyətlilik səviyyəsinin müəyyən edilməsi;
- vergi auditi üçün məlumat mənbəyinin seçilməsi;
- analitik prosedurların icra edilməsi;
- auditor seçməsinin nəticələrinin qiymətləndirilməsi;
- auditor sübutlarının qiymətləndirilməsi;
- maliyyə hesabatlarında büdcə ilə vergilər üzrə hesablaşmaların qalığının etibarlılıq dərəcəsinə dair auditor rəyinin formalaşdırılması;
- təsərrüfat subyektinin rəhbəri üçün geniş hesabatın hazırlanması.
Audit çərçivəsində həmçinin vergi bəyannamələrinin tərtib edilməsinin düzgünlüyü yoxlanılır, vergi uçotunun tamlığı və müəssisənin daxili nəzarət sistemi qiymətləndirilir.
Göstərilən mərhələlərin həyata keçirilməsi üçün hər bir vergi növü üzrə Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin əsas müddəaları nəzərə alınmalıdır.

III. Fiziki şəxslərin gəlir vergisinin auditi

3.1. Vergitutma obyekti
Fiziki şəxslərin gəlir vergisi fiziki şəxslərə ödənilən gəlirlərdən tutulan vergidir.
Fiziki şəxslərin gəlir vergisinin yoxlanılması zamanı auditor tərəfindən vergitutma obyektinin düzgün müəyyənləşdirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Buna görə də auditor aşağıdakı istiqamətlər üzrə diqqətli araşdırmalar aparmalıdır:
- rezident vergi ödəyicisinin Azərbaycan Respublikasında və Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda muzdlu işlə əlaqədar əldə etdiyi gəlirlərdən, muzdlu işə aid olmayan fəaliyyətdən əldə etdiyi gəlirlərdən və vergidən azad edilən gəlirlərdən başqa, bütün digər gəlirlərinin həcminin müəyyən edilməsi;
- qeyri-rezident vergi ödəyicisinin Azərbaycan Respublikasında əldə etdiyi gəlirlərin həcminin müəyyən edilməsi;
- fiziki şəxslərin gəlirlərinin mövcudluğunun müəyyən edilməsi üçün gəlirdən çıxılan məbləğləri və vergi güzəştlərindən istifadə hüququnu təsdiqləyən sənədlərin mövcudluğu.

3.2. Vergitutma obyektinin müəyyənləşdirilməsi və vergi dərəcələrinin tətbiqinin düzgünlüyünün yoxlanılması
Bu bölmə üzrə yoxlama aparan zaman auditor ayrı-ayrılıqda aşağıdakıların mövcudluğunu müəyyənləşdirməlidir:
- muzdlu işlə əlaqədar əldə edilən gəlirləri;
- muzdlu işə aid olmayan hər bir fəaliyyət növündən (sahibkarlıq və qeyri- sahibkarlıq) əldə edilən gəlirləri.
Vergi Məcəlləsinin 92-ci maddəsinə əsasən ödəmə mənbəyində verginin tutulmamasına və ya büdcəyə köçürülməməsinə görə həmin məbləği ödəyən hüquqi şəxslər və onların müvafiq işçiləri Məcəllənin tələblərinə uyğun olaraq məsuliyyət daşıyırlar.
Vergi Məcəlləsinin 150.1-ci maddəsinə əsasən, muzdla işləyən fiziki şəxslərə ödəmələr verən hüquqi şəxslər və sahibkarlar, dövlət sosial təminat sistemi vasitəsilə ödənilən pensiyalar istisna edilməklə, digər şəxslərə pensiya ödəyən hüquqi şəxslər və sahibkarlar, hüquqi və fiziki şəxslərə dividend ödəyən rezident hüquqi şəxslər, hüquqi və fiziki şəxslərə faizlər ödəyən hüquqi şəxslər və sahibkarlar, fiziki şəxslərə daşınar və daşınmaz əmlak üçün icarə haqqı, royalti ödəyən hüquqi şəxslər və sahibkarlar, vergi ödəyicisi kimi vergi orqanlarında uçota alınmayan, VÖEN təqdim etməyən fiziki şəxslərə haqq ödəyən hüquqi şəxslər və ya fərdi sahibkarlar ödəmə mənbəyində gəlir vergisini tutmağa borcludurlar.
Fiziki şəxslərin gəlir vergisinin yoxlanılması zamanı auditor tərəfindən vergitutma obyektinin - fiziki şəxsə ödənilən gəlirin düzgün müəyyən edilməsi, gəlirdən çıxılan məbləğləri və vergi güzəştlərindən istifadə hüququnu təsdiqləyən sənədlərin mövcudluğu yoxlanılmalıdır. Bu zaman auditor nəzərə almalıdır ki, muzdlu işlə əlaqədar ödənilən gəlirdən (əmək haqqından), VÖEN təqdim etməyən fiziki şəxslərə ödənilən haqdan, digər aylıq ödəmələrdən Vergi Məcəlləsinin 101.1-ci maddəsində göstərilən dərəcələrlə gəlir vergisi tutulur, iki və ya daha çox yerdə muzdla işləyən fiziki şəxslərin gəlirlərindən gəlir vergisi hər bir iş yerində ödənilən məbləğdən ayrıca hesablanıb dövlət büdcəsinə ödənilir. Fiziki şəxslərin illik gəlirindən vergi Vergi Məcəlləsinin 101.2-ci maddəsində göstərilən dərəcələrlə tutulur.
Fiziki şəxslər Vergi Məcəlləsinin 102-ci maddəsində göstərilən vergi güzəştlərindən istifadə etmək hüququna malikdirlər. Auditor yoxlama zamanı vergi güzəştlərindən istifadə hüququnu təsdiqləyən sənədlərin mövcudluğunu yoxlamalıdır. Bu zaman nəzərə alınmalıdır ki, iki və ya daha çox yerdə muzdla işləyən fiziki şəxslər yalnız əmək kitabçalarının olduğu yerdə güzəşt hüququndan istifadə edə bilərlər.
Fiziki şəxslərə daşınar və daşınmaz əmlak üçün icarə haqqının və royaltinin ödənilib-ödənilməməsi, bu cür ödənişlər aparıldığı halda, həmin məbləğlərdən Vergi Məcəlləsinin 124-cü maddəsinə müvafiq olaraq verginin tutulub-tutulmaması yoxlanılmalıdır.
Hüquqi və fiziki şəxslərə dividend ödənilib-ödənilməməsi, bu cür ödənişlər aparıldığı halda, həmin məbləğlərdən Vergi Məcəlləsinin 122-ci maddəsinə əsasən verginin tutulub-tutulmaması yoxlanılmalıdır.
Hesablanmış vergilərin analitik və sintetik uçot registrlərində düzgün əks etdirilməsinə əminlik əldə edilməli, analitik uçot göstəriciləri baş kitabla tutuşdurulmalıdır.
Hesablanmış vergilərin «Ödəmə mənbəyində tutulan vergilər barədə bəyannamə»də düzgün əks etdirilməsi yoxlanılmalı, büdcəyə vaxtında ödənilib-ödənilməməsi araşdırılmalıdır.
Əgər vergilərin hesablanmasında və ya ödənilməsində kənarlaşmalar aşkar edilərsə, bu zaman yarana biləcək faiz borclarının və maliyyə sanksiyalarının müəssisənin maliyyə vəziyyətinə nə cür təsir edəcəyi müəyyənləşdirilməli və bu barədə rəhbərliyə məlumat verilməlidir.

IV. Hüquqi şəxslərin (bələdiyyə mülkiyyətində olan müəssisə və təşkilatlardan başqa)
mənfəət vergisinin auditi

4.1.Vergi ödəyiciləri və vergitutma obyekti
Sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi olmayan bütün hüquqi şəxslər mənfəət vergisi ödəyiciləridir. Vergitutma obyekti təsərrüfat subyektinin mənfəətidir. Vergi ödəyicisinin gəliri ilə (vergidən azad edilən gəlirdən başqa) gəlirdən çıxılan xərc arasındakı fərq mənfəətdir.
Mənfəət vergisinin yoxlanılması zamanı auditor tərəfindən vergitutma obyektinin – təsərrüfat subyektinin mənfəətinin düzgün müəyyən edilməsi, bu məqsədlə təsərrüfat subyektinin gəlirinin və gəlirdən çıxılan xərclərin hesablanmasının düzgünlüyü yoxlanılmalıdır. Bu zaman auditor təsərrüfat subyekti tərəfindən gəlirin və xərcin uçotunun hansı qayda ilə - kassa metodu və ya hesablamalar metodu ilə aparıldığını müəyyənləşdirməlidir. Nəzərə almaq lazımdır ki, vergi ödəyicisi vergi ili ərzində seçdiyi metodu dəyişdirə bilməz.

4.2. Vergi güzəştlərinin tətbiqinin və verginin hesablanmasının düzgünlüyünün yoxlanılması
Yoxlama zamanı auditor təsərrüfat subyektinin Vergi Məcəlləsinin 106-cı maddəsinə əsasən mənfəət vergisindən azad olunan gəlirinin və mənfəət vergisi üzrə güzəşt hüququnun olub-olmamasını araşdırmalıdır. Bu zaman nəzərə almaq lazımdır ki, güzəşt hüququ olan təsərrüfat subyektinin güzəşt şamil edilən mənfəətdən başqa digər fəaliyyəti də olduqda, o, güzəştə düşən və güzəşt hüququ olmayan fəaliyyət növləri üzrə uçotu ayrı-ayrılıqda aparmalıdır. Əks halda, güzəşt tətbiq edilmir.
Xərclərin tərkibi yoxlanılarkən auditor bu xərclərin tərkibində Vergi Məcəlləsinin 109-cu maddəsində nəzərdə tutulmuş gəlirdən çıxılmayan xərclərin olmamasına əmin olmalıdır. Bu zaman nəzərə alınmalıdır ki, qeyri-kommersiya fəaliyyəti ilə bağlı olan xərclərin, əyləncə və yemək xərclərinin, habelə işçilərin mənzil və digər sosial xarakterli xərclərinin gəlirdən çıxılmasına yol verilmir.
Eyni zamanda, auditor gəlirdən faizlər üzrə çıxılan məbləğlərin məhdudlaşdırılan norma çərçivəsində olmasına, ehtiyat sığorta fondlarına ayırmaların müəyyən edilmiş normalara uyğunluğuna, elmi-tədqiqat, layihə-axtarış və təcrübə-konstruktor işlərinə çəkilən xərclərin (əsas vəsaitlərin alınması və qurulması ilə bağlı xərclər, habelə kapital xarakterli digər xərclər istisna olmaqla) gəlirdən düzgün çıxılmasına diqqət yetirməlidir.
Yoxlama zamanı ümidsiz və şübhəli borcların gəlirdən çıxılması hallarının mövcudluğu araşdırılmalı, belə hal aşkar edilərsə, auditor həmin gəlirin əvvəllər sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə edilən ümumi gəlirə daxil edilməsinə, bu borcun ümidsizliyinin sənədlərlə təsdiq edilməsinə əmin olmalıdır. Əks halda, həmin məbləğlər gəlirdən çıxıla bilməz. Bu zaman nəzərə alınmalıdır ki, ümidsiz borc məbləğinin gəlirdən çıxılmasına vergi ödəyicisinin mühasibat    kitablarında ümidsiz borc məbləğinin dəyəri olmayan borc kimi silindiyi vaxt yol verilir.
Auditor gəlirdən çıxılan xərclərin tərkibinə aid edilən amortizasiya ayırmalarının hesablanmasının düzgünlüyünü yoxlayarkən bu hesablamaların Vergi Məcəlləsinin 114-cü maddəsinə uyğunluğuna əmin olmalıdır. Bu zaman nəzərə alınmalıdır ki, torpaq, incəsənət əsərləri, nadir tarixi və memarlıq abidələri olan binalar, qurğular (tikililər) və Vergi Məcəlləsinin 114-cü maddəsi ilə müəyyən edilən köhnəlməyə məruz qalmayan digər aktivlər amortizasiya    olunmur. Amortizasiya olunan aktivlər üzrə illik amortizasiya normaları Vergi Məcəlləsinin 114-cü maddəsinə əsasən müəyyən edilir. Auditor əsas vəsaitlərin Vergi Məcəlləsinin 114-cü maddəsinə əsasən kateqoriyalara düzgün aid edilməsini yoxlamalı, amortizasiya ayırmalarının hər kateqoriyaya aid olan əsas vəsaitlər üçün müəyyənləşdirilmiş amortizasiya normasını həmin kateqoriyaya aid əsas vəsaitlərin vergi ilinin sonuna balans üzrə qalıq dəyərinə tətbiq etməklə hesablandığına əmin olmalıdır. Auditor əvvəlki illərdə hər hansı kateqoriyaya aid olan əsas vəsaitlər üzrə vergi ili üçün müəyyən olunmuş amortizasiya normalarından aşağı norma tətbiq olunması halının mövcud olub-olmamasını araşdırmalıdır. Belə hal mövcud olduqda, yaranan fərq cari vergi ilində amortizasiyanın gəlirdən çıxılan məbləğinə əlavə oluna bilər.
Gəlirdən çıxılan xərclərin tərkibində təmir xərclərinin mövcudluğu yoxlanılmalı və bu zaman nəzərə alınmalıdır ki, Vergi Məcəlləsinin 115-ci maddəsinə əsasən təmirlə bağlı xərclərin gəlirdən çıxılması məhdudlaşdırılır. Yoxlama zamanı auditor gəlirdən çıxılan təmir xərclərinin məhdudlaşdırılan məbləğdən artıq olmadığına əminlik əldə etməlidir. Auditor əvvəlki illərdə hər hansı kateqoriyaya aid olan əsas vəsaitlər üzrə vergi ili üçün müəyyən olunmuş həddən aşağı məbləğdə gəlirdən çıxılan təmir xərcinin olub-olmamasını araşdırmalıdır. Belə hal olduqda, yaranan fərq cari vergi ilində təmir xərclərinin gəlirdən çıxılan məbləğ həddinə əlavə olunur. Bu zaman nəzərə alınmalıdır ki, amortizasiya olunmayan, köhnəlmə (amortizasiya) hesablanmayan əsas vəsaitlərin təmirinə çəkilmiş xərclər gəlirdən çıxılmır və onların balans dəyərini artırır.
Gəlirdən çıxılan xərclərin tərkibi yoxlanılarkən nəzərə alınmalıdır ki, Azərbaycan Respublikasının və ya digər dövlətlərin ərazilərində ödənilmiş mənfəət vergisi və ya gəlirdən hesablanan hər hansı digər vergilərin, habelə ödənilmiş maliyyə sanksiyaları və Vergi Məcəlləsi ilə nəzərdə tutulmuş vergilərin vaxtında ödənilməməsinə görə hesablanmış faizlərin gəlirdən çıxılmasına yol verilmir.
Auditor tərəfindən təsərrüfat subyektinin hesabat ilinin əvvəlinə gəlirlərdən çıxılmasına yol verilən xərclərinin gəlirlərdən artıq olan hissəsinin mövcud olub-olmaması müəyyənləşdirilməlidir. Əgər belə hal mövcud olarsa, onda həmin məbləğ cari ilin mənfəəti hesabına VM-də nəzərdə tutulmuş müddət ərzində illər üzrə bərabər hissələrlə həmin illərin mənfəəti hesabına kompensasiya edilə bilər.
Eyni zamanda, auditor rezidentin qeyri-rezidentə, daimi nümayəndəliyə aid olmayan ödədiyi ümumi məbləğdən xərclər çıxılmadan mənbədən verginin düzgün tutulmasına fikir verməlidir.
Qeyri-rezidentin daimi nümayəndəliyi yoxlandıqda isə mənfəət vergisindən əlavə olaraq bu daimi nümayəndəliyin xalis mənfəətindən həmin qeyri-rezidentə köçürdüyü istənilən məbləğdən VM-də nəzərdə tutulmuş dərəcə ilə mənbədən verginin tutulmasına diqqət yetirilməlidir.
Vergitutma məqsədləri üçün gəlir və xərclərin uçotu zamanı vergi ödəyicisinin istifadə etdiyi uçot metodundan asılı olaraq, gəlirlərin əldə edilməsi və xərclərin çəkilməsi vaxtının VM-də müəyyən edilmiş bütün tələbləri nəzərə alınmalıdır.
Auditor tərəfindən mənfəət vergisinin düzgün hesablanması yoxlanılarsa, mütləq hüquqi şəxsin aktivlərin təqdim edilməsi üzrə əməliyyatının nəticələrinin VM-in 142-ci maddəsinə uyğun olaraq mənfəət və zərərə düzgün aid edilməsi araşdırılmalıdır.
Hesablanmış mənfəət vergisinin analitik və sintetik uçot registrlərində düzgün əks etdirilməsinə əminlik əldə edilməli, analitik uçot göstəriciləri baş kitabla tutuşdurulmalıdır.

4.3.Bəyannamənin düzgünlüyü
Hesablanmış vergilərin «Mənfəət vergisinin bəyannaməsi»ndə düzgün əks etdirilməsi yoxlanılmalı, cari vergilərin və ilin yekunu üzrə hesablanmış verginin büdcəyə vaxtında ödənilib-ödənilməməsi araşdırılmalıdır.
Əgər mənfəət vergisinin hesablanmasında və ya ödənilməsində kənarlaşmalar aşkar edilərsə, bu zaman yarana biləcək faiz borclarının və maliyyə sanksiyalarının təsərrüfat subyektinin maliyyə vəziyyətinə nə cür təsir edəcəyi müəyyənləşdirilməli və bu barədə rəhbərliyə məlumat verilməlidir.

V. Əlavə dəyər vergisinin auditi

Audit zamanı auditor ƏDV-nin düzgün hesablanmasına və ödənilməsinə xüsusi diqqət yetirməlidir. Auditin məqsədindən asılı olaraq və Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinə müvafiq olaraq, ƏDV-nin auditinin aparılması zamanı aşağıdakı mövqelərdən yoxlama aparılmalıdır:
- vergi ödəyicisinin statusu;
- vergi güzəştinin tətbiq etmə imkanı və ondan düzgün istifadə edilməsi;
- vergitutma obyekti;
- vergi bazasının müəyyən edilməsi;
- əvəzləşmələrin tətbiqinin qanunauyğunluğu;
- bəyannamənin vaxtında tərtib edilməsi və verilməsi, eyni zamanda verginin vaxtında ödənilməsi.
Eyni zamanda, hər bir mövqe üzrə yoxlama aparılan zaman auditor aşağıdakıları bilməlidir:

5.1.Vergi ödəyicisinin statusunun yoxlanılması
Auditor auditi aparılan təsərrüfat subyektinin yoxlanılan dövr çərçivəsində malların təqdim edilməsindən, işlərin görülməsindən, xidmətlərin göstərilməsindən və vergi tutulan idxaldan gəlirinin həcmini təhlil etməlidir. Əgər yoxlanılan təsərrüfat subyekti sadələşdirilmiş verginin ödəyicisidirsə, onda həmin təsərrüfat subyektinin ƏDV qeydiyyatına alınma öhdəliklərinin yaranıb-yaranmaması diqqətlə araşdırılmalıdır. Yoxlama zamanı istənilən ardıcıl 3 aylıq dövr ərzində vergi tutulan əməliyyatların həcminin VM-in 218.1-ci maddəsində göstərilən həddən artıq olduğu aşkar edilərsə, onda auditor bu barədə öz hesabatında qeyd etməli və ƏDV məqsədləri üçün təsərrüfat subyektinin uçota dayanmasını tövsiyə etməlidir. Əgər təsərrüfat subyekti hesabat dövrü ərzində bir vergi ödəyicisi statusundan digər vergi ödəyicisi statusuna keçmişdirsə, onda auditor keçid dövrünün düzgünlüyünə diqqət yetirməlidir.
Əgər təsərrüfat subyekti ƏDV ödəyicisidirsə, lakin ona təsərrüfat ili ərzində sadələşdirilmiş vergi ödəyicisi hüququnu şamil etmək mümkündürsə, onda auditor bunu öz hesabatında göstərməlidir.
Bununla yanaşı, audit aparılan təşkilatda auditor yoxlanılan dövr ərzində aşağıdakı əməliyyatların mövcudluğunu yoxlamalıdır:
- vergi tutulan idxal əməliyyatı;
- əmlakın icarəyə verilməsi;
- ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyatdan keçmədən iş görən və ya xidmət göstərən və VM-in 169-cu maddəsinə müvafiq surətdə vergiyə cəlb edilməli olan qeyri-rezident şəxsə ödəmələr;
- VM-in 137-ci maddəsinə uyğun olaraq hüquqi şəxs yaratmadan göstərilən birgə sahibkarlıq fəaliyyəti;
- aksizli malların istehsalı.

5.2. Vergi güzəştini tətbiq etmə imkanının və ondan düzgün istifadə edilməsinin yoxlanılması
Bu mövqe üzrə yoxlama aparılan zaman auditor vergidən azad edilən təsərrüfat əməliyyatlarını və təqdim edilən mal və xidmətləri Vergi Məcəlləsinə uyğun olaraq düzgün müəyyənləşdirməlidir. Eyni zamanda, sıfır (0) dərəcə ilə ƏDV-yə cəlb edilən görülmüş işlər, göstərilmiş xidmətlər və aparılmış əməliyyatlar düzgün təsnifləşdirilməlidir. Bunun üçün auditor Vergi Məcəlləsinin «Vergi ödəməkdən azad edilmə» və «Verginin sıfır (0) dərəcəsi ilə tutulması» maddələrinin hər bir bəndini əhatə etməklə, test tərtib etməli və həmin testin nəticəsini vergi ödəyicisinin tərtib etdiyi hesabat göstəriciləri ilə üzləşdirməlidir. Üzləşmə zamanı kənarlaşma yaranarsa, kənarlaşmanın hansı bəndə aid olduğu aydınlaşdırılmalı və auditor bunu öz hesabatında əks etdirməlidir.

5.3. Vergitutma obyektinin müəyyənləşdirilməsi
Malların təqdim edilməsi, işlərin görülməsi, xidmətlərin göstərilməsi vergitutma obyektidir.
Bundan əlavə, auditor aşağıdakı halların mövcudluğuna xüsusi diqqət yetirməlidir:
- vergi tutulan idxalın mövcudluğuna;
- ödənilmiş ƏDV-ni əvəzləşdirməklə əldə edilmiş malların qeyri-kommersiya məqsədləri üçün istifadə edilməsi hallarının mövcudluğuna;
- vergi ödəyicisinin haqqı ödənilməklə və ya əvəzsiz qaydada öz işçilərinə və digər   şəxslərə mal verməsi, iş görməsi və ya xidmət göstərməsi, habelə barter üzrə əməliyyatlarının mövcudluğuna;
- fövqəladə hallardan başqa, malların itməsi, əskik gəlməsi, xarab olması və ya oğurlanması hallarının mövcudluğuna.

5.4. Vergitutma bazasının müəyyən edilməsi
Vergi tutulan əməliyyatın dəyəri vergi ödəyicisinin müştəridən və ya hər hansı digər    şəxsdən aldığı, yaxud almağa hüququ olduğu haqqın ƏDV nəzərə alınmadan məbləği əsasında (hər hansı rüsumlar, vergilər və ya başqa yığımlar da daxil olmaqla) müəyyən edilir.
Əgər auditi aparılan təsərrüfat subyektində barter əməliyyatı aparılıbsa, onda auditor vergitutma bazasının müəyyənləşdirilməsi zamanı bu əməliyyatlar üzrə bazar dəyərinin tətbiqinin (VM, maddə161.2) düzgünlüyünə diqqət yetirməlidir.

5.5. Verginin düzgün hesablanmasının auditi
Auditor ƏDV-nin düzgün hesablanmasını yoxlayan zaman vergi tutulan əməliyyatların vaxtının, malların təqdim edildiyi, işlərin görüldüyü və xidmətlərin göstərildiyi yerin VM-in 166-cı, 167-ci və 168-ci maddələrinə müvafiq olaraq düzgün müəyyən edilməsinə diqqət yetirməlidir. Bu zaman nəzərə alınmalıdır ki, mallar təqdim edildikdən və ya avans ödənişi həyata keçirildikdən sonrakı beş gün ərzində ƏDV hesab-fakturası verilməyibsə, onda əməliyyatın vaxtı malların təqdim edildiyi və ya avans ödənişinin aparıldığı gün hesab olunur. Əgər 5 gün müddəti ərzində ƏDV hesab-fakturası verilibsə, habelə müntəzəm və ya daimi əsasda xidmət göstərilirsə, onda ƏDV hesab-fakturasının verildiyi tarix əməliyyatın aparıldığı vaxt hesab olunur.
Auditor təsərrüfat subyektində agentin həyata keçirdiyi əməliyyatların mövcudluğunu yoxlamalıdır. Bu zaman iki istiqamət üzrə araşdırma aparılmalıdır:
1) Təsərrüfat subyektinin özünün agent kimi iştirakı;
2) Təsərrüfat subyektinin agent vasitəsi ilə əməliyyatlar həyata keçirməsi.
Birinci halda auditor təsərrüfat subyektinin ƏDV-yə cəlb olunan əməliyyatlarının düzgünlüyünü, yəni bu dövriyyənin vəkalət verəndən aldığı haqdan və ya mükafatdan ibarət olub-olmamasını yoxlamalıdır. Eyni zamanda, auditor agent tərəfindən ƏDV hesab-fakturalarının verilməsini və ƏDV üzrə əvəzləşmələrin Vergi Məcəlləsinə uyğunluğunu yoxlamalıdır.
İkinci halda auditor təsərrüfat subyektinin agent vasitəsilə apardığı əməliyyatları özünün vergi tutulan dövriyyəsinə daxil etməsinin və agentə ödədiyi haqqın xərcə aid edilməsinin düzgünlüyünə diqqət yetirməlidir.

5.6. Qeyri-rezidentlərin vergiyə cəlb edilməsi
Auditor sifarişçi təsərrüfat subyektinin ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyata alınmayan qeyri-rezidentin xidmətlərindən Azərbaycan Respublikasının ərazisində istifadə edib-etməməsini yoxlamalıdır. Belə hal aşkar edilərsə, onda həmin qeyri-rezidentə ödənilən məbləğlərə ƏDV hesablanması yoxlanılmalıdır. Bu zaman nəzərə alınmalıdır ki,   vergi agenti rolunda çıxış edən təsərrüfat subyekti ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyatdan keçməmişdirsə, onun qeyri-rezidentə ödədiyi məbləğə ƏDV hesablamasını və ödəniş günündən sonra 7 gün ərzində vergini büdcəyə ödəməsini və növbəti ayın 20-dək Vergilər Nazirliyi tərəfindən müəyyən edilmiş formada ƏDV bəyannaməsinin təqdim edilməsini yoxlamalıdır. Unutmaq olmaz ki, VM-ə uyğun olaraq vergi agentinin qeyri-rezidentə ödəməli olduğu məbləği vergi agentinin ƏDV-nin məqsədləri üçün qeydiyyata alınmasına görə müəyyənləşdirilən vergi tutulan əməliyyatlarına aid edilmir. Ancaq vergi agenti qeyri-rezidentə ödənilməli olan məbləğə ƏDV-ni hesablayaraq büdcəyə ödədikdə, ödəniş sənədlərində vergini qeyri-rezidentə ödədiyi məbləğdən hesabladığı barədə müvafiq qeyd aparmalıdır.
Əgər yoxlanılan təsərrüfat subyekti ƏDV ödəyicisidirsə, bu halda hesablanan vergi əməliyyatın aparıldığı ay üçün ƏDV-nin bəyannaməsi verilərkən ödənilməlidir. Bu zaman auditor nəzərə almalıdır ki, hesablanan verginin ödənilməsini təsdiq edən ödəmə sənədi ƏDV məbləğini əvəzləşdirməyə hüquq verən hesab-faktura hesab edilir.
Onu da yadda saxlamaq lazımdır ki, qeyri-rezidentə məxsus əmlak vergi agentinə icarəyə verilmək üçün idxal edildikdə,   əmlakın sahibi olan qeyri-rezidentin icazəsi ilə vergi agenti idxaldan ödənilmiş vergidən ƏDV-nin məbləğinin əvəzləşdirilməsini tələb edə bilər. Bu halda vergi agenti vergi ödəyicisi   sayılır və sonradan əmlakı təqdim edərkən (onun ixracı istisna edilməklə) ƏDV-nin    ödənilməsi üçün cavabdehdir.

5.7. ƏDV-nin əvəzləşdirilməsinin düzgünlüyünün auditi
ƏDV-nin əvəzləşdirilməsinin düzgünlüyünün yoxlanılması zamanı auditor, ilk növbədə, əvəzləşməyə hüquq verən sənədlərin, o cümlədən vergi hesab-fakturasının, idxal sənədlərinin, qeyri-rezidentə ödənilmiş məbləğlərə hesablanmış ƏDV-nin büdcəyə ödənilməsini təsdiq edən ödəmə sənədinin mövcudluğunu araşdırmalıdır. Daha sonra vergi hesab-fakturası üzrə ödəmələrin nağdsız qaydada aparılmasının, borcların qarşılıqlı əvəzləşdirilməsi zamanı üzləşmə aktlarının mövcudluğu yoxlanılmalı, alınmış malların, görülmüş işlərin və göstərilmiş xidmətlərin təsərrüfat subyekti tərəfindən kommersiya məqsədi üçün istifadə olunmasına əminlik əldə edilməlidir.
ƏDV-dən azad olunan, yaxud ƏDV-yə cəlb edilməyən əməliyyatların aparılıb-aparılmaması araşdırılmalı, belə halın mövcudluğu aşkar edilərsə, onda əvəzləşdirilən məbləğin həmin əməliyyatların ümumi dövriyyədəki xüsusi çəkisinə görə müəyyənləşdirilməsinə diqqət yetirilməlidir.

5.8. Bəyannamənin vaxtında tərtib edilməsi və verilməsi, verginin vaxtında büdcəyə ödənilməsi
Auditor hər hesabat dövrü (hər təqvim ayı) üçün ƏDV bəyannaməsinin vergi orqanlarına vaxtında təqdim edilməsini və müəyyən edilmiş müddətdə hər hesabat dövrü üzrə verginin büdcəyə ödənilməsinin düzgünlüyünü yoxlamalıdır.
Yoxlama zamanı nəzərə alınmalıdır ki, vergi tutulan idxal üzrə ƏDV ödəyicisi olmayan təsərrüfat subyektlərindən ƏDV VM-ə və gömrük qanunvericiliyinə uyğun olaraq gömrük rüsumlarının ödənilməsi üçün nəzərdə tutulan qaydada gömrük orqanları tərəfindən hesablanıb alındığına görə, malların idxalı üzrə vergi ödəyicisi olan şəxslər ƏDV bəyannaməsi vermir və özü ƏDV-ni büdcəyə ödəmir.

VI. Aksizlərin auditi

6.1. Vergitutma obyektinin müəyyənləşdirilməsi və vergi tutulan əməliyyatın yoxlanılması
Bu vergi üzrə yoxlama aparılan zaman auditor, ilk növbədə, aksizli malların siyahısını əldə etməli, auditi aparılan təsərrüfat subyektinin və ya fiziki şəxsin Azərbaycan Respublikası ərazisində aksizli malların istehsalı və ya idxalı üzrə əməliyyatların mövcudluğunu, habelə Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda bilavasitə özü və ya podratçı vasitəsilə aksizli malların istehsalı və istehsal etdiyi yerdə vergi ödəyicisi kimi uçotda olub-olmamasını araşdırmalıdır.
Eyni zamanda, auditor nəzərə almalıdır ki, həmin təsərrüfat subyekti sifarişçinin göndərdiyi xammaldan Azərbaycan Respublikası ərazisində mallar istehsal etmişdirsə, bu halda o, aksiz məbləğlərini sifarişçidən almalıdır.
Yoxlama zamanı vergi tutulan əməliyyatın məbləğinin və vaxtının dəqiqləşdirilməsi vacibdir. Bununla bərabər, aksiz vergisindən azad olunan və sıfır (0) dərəcə ilə vergiyə cəlb olunan əməliyyatların mövcudluğu araşdırılmalıdır.

6.2. İstehsal ehtiyacları üçün aksizlərin əvəzləşdirilməsinin düzgünlüyünün yoxlanılması
Bu bölmə üzrə audit aparılan zaman aşağıdakı hallara fikir verilməlidir:
- vergi tutulan aksizli malların istehsalı üçün istifadə edilən aksizli mallar (xammal və materiallar) alınarkən ödənilmiş aksizin məbləğinin düzgün hesablanmasına;
- alınmış xammal və materialların istehsalçısı tərəfindən aksizin ödənildiyini təsdiq edən hesab-fakturanın, xammal və materiallar idxal edildikdə isə müvafiq sənədlərin vergi orqanına verilməsinin mövcudluğuna;
- təkrar ixrac məqsədilə idxal olunan malların təkrar ixracının faktiki həcminə.

6.3. Aksizlər üzrə bəyannamələrin təqdim edilməsinin ödənilməsinin düzgünlüyünün auditi
Auditor aksizlər üzrə tərtib edilmiş bəyannamənin hər sonrakı ayın 20-dək vergi orqanına təqdim olunduğuna və həmin dövr ərzində hesablanmış aksizlərin büdcəyə ödənildiyinə fikir verməlidir. Eyni zamanda, növbəti hesabat dövründən sonra növbəti aksizli əməliyyatın aparılması zamanı vergi ödəyicisinin aksiz üzrə borcunun olub-olmamasına diqqət yetirmək lazımdır. Əgər vergi ödəyicisinin aksiz üzrə borcu varsa, onda istehsal olunmuş aksizli malların istehsal binasının hüdudlarından kənara çıxarılması araşdırılmalıdır.

VII. Əmlak vergisinin auditi

7.1. Vergitutma obyekti
Auditor bu vergi üzrə yoxlama zamanı auditi aparılan təsərrüfat subyektinin və ya fiziki şəxsin əmlak vergisinin ödəyicisi olub-olmamasını araşdırmalıdır. Bu zaman nəzərə alınmalıdır ki, fiziki şəxslər üzrə vergitutma obyekti onların xüsusi mülkiyyətində olan və Azərbaycan Respublikasının ərazisində yerləşən binalar, habelə onlara məxsus su və hava nəqliyyatı vasitələri, hüquqi şəxslər üçün isə onların balansında olan əsas vəsaitlərin orta illik dəyəridir.

7.2. Vergitutma bazası
Vergitutuma bazası yoxlanılarkən auditor fiziki şəxslərin xüsusi mülkiyyətində olan binaların inventar dəyərinə, mühərriki olan su və hava nəqliyyatı vasitələrinin mühərrikinin həcminə, mühərriki olmayan su və hava nəqliyyatı vasitələrinin bazar qiymətinə, hüquqi şəxslərdə isə VM-in 140-cı maddəsinə əsasən lizinq obyektinin, lizinqə götürənin əmlakının qalıq dəyərinə aid edilib-edilməməsinə xüsusi diqqət yetirməli, hesabat ilinin əvvəlinə və sonuna əsas vəsaitlərin qalıq dəyərinin düzgün müəyyən edilməsini, əsas vəsaitlərin kateqoriyalara düzgün aid edilməsini və kateqoriyalar üzrə güzəştlərin düzgün tətbiq edilməsini yoxlamalıdır.

7.3. Əmlak vergisinin hesablanmasının, ödənilməsinin və bəyannamənin təqdim edilməsinin düzgünlüyünün auditi
Fiziki şəxslərin əmlak vergisi yoxlanılan zaman fiziki şəxsin yerləşdiyi ərazi üzrə bələdiyyə tərəfindən iyun ayının 1-dək əmlak vergisinin ödənilməsi üçün bildirişin vergi ödəyicisinə verilib-verilməməsi araşdırılmalı, həmin verginin vergi ödəyicisi tərəfindən avqustun 15-dək və noyabrın 15-dək yerli (bələdiyyə) büdcəyə ödənilməsinə diqqət yetirilməlidir.
Hüquqi şəxslərin əmlak vergisinin yoxlanılması zamanı isə hüquqi şəxsin əmlakının orta illik qalıq dəyərinin hesablanması metodikasının düzgünlüyü, cari ödənişlərin büdcəyə vaxtında ödənilməsi və bəyannamənin vaxtında təqdim edilməsi araşdırılmalıdır.

VIII. Torpaq vergisinin auditi

Auditor auditi aparılan şəxslərin torpaq vergisinin ödəyicisi olub-olmamasını aydınlaşdırmalı və torpaq sahələri barədə onların özlərinin mülkiyyət və istifadə hüquqlarını təsdiq edən sənədləri aldıqdan sonra VM-də nəzərdə tutulan müddət ərzində fiziki şəxslərin və bələdiyyə müəssisələrinin bələdiyyələrdə, hüquqi şəxslərin isə vergi orqanında uçota durmalarını araşdırmalıdır.
Eyni zamanda, hüquqi və fiziki şəxslərin mülkiyyətində olan torpaq sahələrinin istifadəsindən asılı olaraq, onlara VM-ə müvafiq olaraq kadastr qiymətinin və vergi dərəcələrinin düzgün tətbiq olunması yoxlanılmalıdır. O da nəzərə alınmalıdır ki, torpaq vergisi torpaq mülkiyyətçilərinin və ya istifadəçilərinin təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələrindən asılı olmayaraq, torpaq sahəsinə görə hər il sabit tədiyə şəklində hesablanır və hüquqi şəxslər tərəfindən hər il mayın 15-dək vergi orqanlarına bəyannamə təqdim olunur, fiziki şəxslərə isə bələdiyyələr tərəfindən iyulun 1-dək hesablanaraq, avqustun 1-dək vergi ödəyicilərinə tədiyə bildirişləri təqdim olunur. Yadda saxlamaq lazımdır ki, torpaq vergisini hüquqi şəxslər dövlət büdcəsinə, fiziki şəxslər isə yerli (bələdiyyə) büdcəyə ödəyirlər.

IX. Yol vergisinin auditi

9.1. Vergi ödəyiciləri
Yol vergisinin auditi zamanı auditor bilməlidir ki, Azərbaycan Respublikasının ərazisinə daxil olan və həmin ərazidən sərnişin və yük daşınması üçün istifadə edən avtomobil nəqliyyatı vasitələrinin sahibləri olan qeyri-rezident müəssisələr və qeyri-rezident fiziki şəxslər, habelə Azərbaycan Respublikasının ərazisində mülkiyyətində və ya istifadəsində minik avtomobilləri, avtobuslar və digər avtomobil nəqliyyatı vasitələri (bundan sonra – avtonəqliyyat vasitələri) olan şəxslər Azərbaycan Respublikasının avtomobil yollarından istifadəyə görə yol vergisinin ödəyiciləridir.

9.2. Yol vergisinin dərəcələri
Auditor avtonəqliyyat vasitələrinin növündən, oturacaqlarının sayından, yükgötürmə qabiliyyətindən və avtonəqliyyat vasitəsinin yüklə birlikdə ümumi çəkisindən, oxa düşən ağırlığından, Azərbaycan Respublikası ərazisində qət edilən məsafədən, təhlükəli yüklərin daşınmasından asılı olaraq, Azərbaycan Respublikasının ərazisinə daxil olan xarici dövlətlərin avtonəqliyyat vasitələrindən, habelə Azərbaycan Respublikasının ərazisində şəxslərin mülkiyyətində və ya istifadəsində olan avtonəqliyyat vasitələrinin mühərriklərinin həcmindən asılı olaraq, avtonəqliyyat vasitələrindən VM-in 211-ci maddəsinə müvafiq olaraq hesablanmış verginin düzgünlüyünə diqqət yetirməlidir.

9.3. Yol vergisinin tutulması və büdcəyə ödənilməsi
Auditor nəzərə almalıdır ki, xarici dövlətlərin avtonəqliyyat vasitələrindən VM-in 211.1-ci maddəsində müəyyən edilmiş vergini həmin avtonəqliyyat vasitələri Azərbaycan Respublikasının gömrük ərazisinə daxil olan zaman gömrük orqanları tuturlar və bir bank günü ərzində dövlət büdcəsinə keçirirlər.
Azərbaycan Respublikasının ərazisində mülkiyyətində və ya istifadəsində avtonəqliyyat vasitələri olan fiziki şəxslər illik yol vergisini avtomobillər texniki baxışdan keçən zaman dövlət büdcəsinə ödəyirlər.
Azərbaycan Respublikasının ərazisində təqvim ilinin sonu vəziyyətinə mülkiyyətində və ya istifadəsində avtonəqliyyat vasitələri olan hüquqi şəxslər yol vergisinin illik bəyannaməsini hesabat ilindən sonrakı ilin mart ayının 31-dən gec olmayaraq, vergi orqanına təqdim etməli və həmin müddətədək hesablanmış vergini dövlət büdcəsinə ödəməli olduqları üçün auditor hüquqi şəxslər tərəfindən təqdim edilmiş bəyannamənin düzgünlüyünü və vergilərin vaxtında büdcəyə ödənilməsini yoxlamalıdır.

X. Mədən vergisinin auditi

Mədən vergisi üzrə hesablaşmaların auditinə başlayarkən, ilk növbədə, hansı faydalı qazıntıların hasil edilməsi və bu faydalı qazıntılara görə hansı vergitutma bazasının (topdansatış qiymətinə tətbiq edilməklə və ya çıxarılmış faydalı qazıntının kubmetrinə görə) tətbiq edilməsinin düzgünlüyü araşdırılmalıdır.
Mövcud vergi qanunvericiliyinə əsasən müəyyən edilmiş mədən vergisi dərəcələri öyrənilməli və mədən vergisi tətbiq edilən faydalı qazıntıların yerli əhəmiyyətli olub-olmaması müəyyən edilməlidir.
Sifarişçi təsərrüfat subyekti tərəfindən tətbiq edilən topdansatış qiymətlərinin düzgünlüyü öyrənilməli və bu qiymətlərin mövcud bazar qiymətlərinə uyğunluğu müəyyən edilməlidir.
Auditlə əhatə edilən dövrün hər bir ayı üzrə faydalı qazıntının hasilatı ayrı-ayrılıqda təqdim edilmiş hesabatlara əsasən müəyyən edilməli və həmin məlumatlar neft və qaz quyuları üzərində quraşdırılmış sayğacların məlumatları ilə seçmə qaydasında üzləşdirilərək, kənarlaşma hallarının olmamasına yəqinlik əldə edilməlidir.
Hər bir hesabat dövrü üzrə hasil edilmiş faydalı qazıntının məbləğini vergi qanunvericiliynə əsasən faiz dərəcələrinə və ya hər kubmetrini müəyyən olunmuş məbləğə vurmaqla, mədən vergisinin məbləğinin hesablanmasının düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.
Xam neftin və qazın hasilatı zamanı mədən vergisi hesablanarkən hasil edilmiş qazın və neftin miqdarından texnoloji proseslə əlaqədar quyuya geri vurulan neftin və qazın müəyyən edilmiş normalara əsasən düzgün hesablanması yoxlanılmalı və geri vurulan neftin və qazın miqdarının düzgün hesablanmasına yəqinlik əldə edilməlidir.
Hər bir hesabat ayı üzrə mədən vergisi bəyannaməsinin vergi orqanına növbəti ayın 20-dək təqdim edilməsi və yaranmış vergi öhdəliyinin bu dövrədək təyinatı üzrə ödənilməsi yoxlanılmalıdır.
Yerli əhəmiyyətli tikinti materiallarına (kərpic-kirəmid gilləri, tikinti qumları, çınqıl və s.) görə hesabatların vergi orqanlarına deyil, yerli bələdiyyə orqanlarına təqdim edilməsi və vergi məbləğinin bələdiyyə büdcəsinə ödənilməsinə yəqinlik əldə edilməlidir.
Mədən vergisinin məbləğinin sifarişçi təsərrüfat subyektinin gəlirdən çıxılan xərclərinin tərkibində əks etdirilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalı və vergi orqanları tərəfindən təsdiq edilmiş şəxsi uçot vərəqəsinə əsasən qalıq göstəriciləri sifarişçi təsərrüfat subyektinin göstəriciləri ilə üzləşdirilərək, kənarlaşma halları aşkar edilərsə, səbəbi aydınlaşdırılmalıdır.

XI. Sadələşdirilmiş verginin auditi

Sadələşdirilmiş verginin auditi zamanı, ilk növbədə, sifarişçi təsərrüfat subyektinin həqiqətən VM-ə uyğun olaraq bu verginin ödəyicisi olmaq hüququna malik olması müəyyən edilməlidir. Nəzərə almaq lazımdır ki, sadələşdirilmiş verginin ödəyiciləri VM-in 218-ci maddəsində göstərilmiş hüquqi və fiziki şəxslərdir.
Sifarişçi təsərrüfat subyektinin aksizli mallar, maliyyə əməliyyatları (kredit, sığorta, qiymətli kağızlar, lombard və s.), icarə, əsas vəsaitlərin qalıq dəyərinin məhdudlaşdırılmış həddən aşağı olmasına diqqət yetirilməli və bu halların olmamasına yəqinlik əldə edilməlidir.
Vergitutma obyektinin müəyyən edilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalı və satışdankənar gəlirlərin həcmi müəyyən edilməlidir. Müxtəlif dərəcələrlə vergiyə cəlb edilən gəlirlərin uçotunun ayrılıqda aparılmasına diqqət yetirilməlidir.
Müvafiq testlər hazırlanmalı, vergitutma bazasını vergi dərəcələrinə vurmaqla, vergi məbləği müəyyən edilməli və bu məlumatlar hesabat göstəriciləri ilə üzləşdirilməlidir.
Əgər nəqliyyat vasitələri ilə sərnişin və yük daşınmasından gəlirlər əldə edilirsə, bu halda vergiqoyma sisteminin konkret vergi dərəcəsi ilə deyil, 1 oturacaq yeri, 1 ton yükgötürmə qabiliyyəti, taksi ilə sərnişindaşımada 1 ədəd nəqliyyat vasitəsinin şərti ölçü vahidi kimi götürülməsi nəzərə alınmalıdır.
Yük və sərnişin daşınmasının növündən və ərazidən asılı olaraq, əmsalların tətbiq edilməsinin düzgünlüyü satış əməliyyatlarının nəticələrinə əsasən yoxlanılmalı, kənarlaşma halları aşkar edilərsə, səbəbi aydınlaşdırılmalıdır.
Sərnişin və yük daşınmasını həyata keçirən sifarişçi təsərrüfat subyektlərində sadələşmiş verginin VM-də göstərilən xüsusi qaydalara əsasən hesablanmasının düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.
Hər rüb üzrə hesabatların vaxtlı-vaxtında təqdim edilməsi yoxlanılmalı və hesabatların gecikdirildiyi hallar varsa, sanksiyaların tətbiq edilib-edilməməsinə yəqinlik əldə edilməlidir.
Vergi orqanları tərəfindən təsdiq edilmiş şəxsi uçot vərəqəsinə əsasən, qalıq göstəriciləri sifarişçi təsərrüfat subyektinin göstəriciləri ilə üzləşdirilməli, kənarlaşma halları aşkar edilərsə, səbəbi aydınlaşdırılmalıdır.

XII. Auditin nəticəsi üzrə təkliflər

Audit zamanı vergilərin hesablanmasında, əvəzləşdirilməsində, büdcəyə ödənilməsində və bəyannamələrin təqdim edilməsində auditor VM-ə müvafiq olaraq kənarlaşmalar aşkar etmişdirsə, bunun səbəbini araşdırmalı və özündə əminlik yarandıqdan sonra hesabatında əks etdirməli, aşkar edilmiş nöqsan və çatışmazlıqlar barədə təsərrüfat subyektinin rəhbərini və ya sifarişçini xəbərdar etməlidir. Eyni zamanda, göstərilən qanun pozuntularına görə təsərrüfat subyektinə hesablanacaq faizlər və maliyyə sanksiyaları barədə sifarişçini məlumatlandırmalı və dəqiqləşdirilmiş hesabatın təqdim edilməsini təklif etməlidir. Bu zaman auditor vergi qanunvericiliyinin pozulmasında şəxsin təqsirini istisna edən halların, vergi qanunvericiliyinin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb olunmanı istisna edən halların mövcudluğunu VM-in 5-ci fəslinə müvafiq olaraq diqqətlə araşdırmalıdır. Vergi orqanları tərəfindən təsdiq edilmiş şəxsi uçot vərəqəsinə əsasən qalıq göstəriciləri sifarişçi təsərrüfat subyektinin göstəriciləri ilə üzləşdirilməli, kənarlaşma halları aşkar edilərsə, səbəbi aydınlaşdırılmalıdır.

PROQRAMI TƏRTİB EDƏN İŞÇİ QRUPU:
Vəli RƏHİMOV –
Auditorlar Palatasının Maliyyə-təsərrüfat şöbəsinin müdiri
Cəmaləddin AXUNDOV –
Auditorlar Palatasının Audit qanunvericiliyi və
metodik təminat şöbəsinin müdiri
Mehman AĞAYEV –
sərbəst auditor
İslam BAYRAMOV –
«Kapital-Audit LTD» məhdud məsuliyyətli cəmiyyətinin direktoru
Sahib XANLAROV –
Auditorlar Palatasının Audit qanunvericiliyi və
metodik təminat şöbəsinin müdir müavini
Nazim TACƏDDINOV –
«Pricewaterhouse Coopers Eastern Europe B.V.» şirkətinin
Bakı şəhərindəki filialının yerli audit üzrə baş mütəxəssisi

RƏYÇİLƏR:
Namiq ABBASLI –
sərbəst auditor
Nazim AXUNDOV –
sərbəst auditor

          AS1DS 032/083-2005
                                                                    Azərbaycan Respublikasının
                                               Auditorlar Palatası Şurasının
                                               2005-ci il 20 oktyabr tarixli
153/4 saylı qərarı ilə təsdiq edilmişdir

QEYRİ-HÖKUMƏT TƏŞKİLATLARINDA
AUDİT APARILMASINA DAİR
P R O Q R A M

MÜNDƏRİCAT

1.   Giriş
2. Qeyri-hökumət təşkilatlarının yaradılmasının hüquqi əsasları və nizamnamə kapitalının formalaşdırılmasının auditi
3.   Kassa və bank əməliyyatlarının auditi
4.   Hesablaşma və kredit əməliyyatlarının auditi
5.   Əsas vəsaitlərin (ƏV), qeyri-maddi aktivlərin (QMA) və mal-material dəyərlilərinin (MMD) auditi
6.   Xərclərin və maya dəyərinin auditi
7.   Kapital qoyuluşları və uzunmüddətli investisiyaların auditi
8.   Mənfəət (zərər), fondlar və ehtiyatların auditi
9.   Mühasibat uçotunun vəziyyətinin auditi
10.   Maliyyə vəziyyətinin təhlili və auditin nəticəsi üzrə verilən təkliflər

1. Giriş

Qeyri-hökumət təşkilatlarının yaradılmasının, idarə edilməsinin və fəaliyyətinin tənzimlənməsinin spesifik xüsusiyyətlərə malik olması, onların fəaliyyətində şəffaflığın təmin edilməsinin günün aktual mövzusuna çevrilməsi, habelə qeyri-hökumət təşkilatlarının məcburi audit subyekti olması nəzərə alınaraq, qeyri-hökumət təşkilatlarında audit aparılmasına dair proqramın hazırlanması zəruri hesab edilmişdir. Proqram Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsi, «Qeyri-hökumət təşkilatları (ictimai birliklər və fondlar) haqqında», «Hüquqi şəxslərin dövlət qeydiyyatı haqqında», «Qrant haqqında» və «Mühasibat uçotu haqqında» qanunları, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2004-cü il 3 sentyabr tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmiş «Korrupsiyaya qarşı mübarizə üzrə Dövlət Proqramı (2004-2006-cı illər)», digər normativ hüquqi aktlar və Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatası Şurasının təsdiq etdiyi milli audit standartları rəhbər tutulmaqla tərtib edilmişdir.
Proqramın məqsədi respublikanın ərazisində fəaliyyət göstərən qeyri-hökumət təşkilatlarında aparılan auditor yoxlamalarının keyfiyyətini yüksəltməkdən, audit zamanı tətbiq edilməsi zəruri hesab edilən audit prosedurlarını müəyyən etməkdən və bunlarla əlaqədar müvafiq tövsiyələr verməkdən, həmçinin qeyri-hökumət təşkilatlarının fəaliyyətində şəffaflığı təmin etməkdən ibarətdir.

2. Qeyri-hökumət təşkilatlarının yaradılmasının hüquqi əsasları və nizamnamə kapitalının formalaşdırılmasının auditi

Audit zamanı ilk növbədə aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:
İctimai birlik – təsis sənədlərində müəyyən olunmuş məqsədlərlə ümumi maraqlar arasında birləşmiş bir neçə fiziki və (və ya) hüquqi şəxsin təşəbbüsü ilə yaradılmış könüllü, özünüidarəedən, öz fəaliyyətinin əsas məqsədi kimi gəlir əldə etməyi nəzərdə tutmayan və əldə edilən gəliri öz üzvləri arasında bölməyən qeyri-hökumət təşkilatlarıdır.
Fond – üzvləri olmayan, bir və ya bir neçə fiziki və (və ya) hüquqi şəxs tərəfindən könüllü əmlak haqqı əsasında təsis edilən və sosial, xeyriyyə, mədəni, təhsil və ya digər ictimai faydalı məqsədləri daşıyan qeyri-hökumət təşkilatlarıdır.
Qeyri-hökumət təşkilatı Azərbaycan Respublikası Prezidenti, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi və bələdiyyə seçkilərində iştirak edə bilməz, siyasi partiyalara maliyyə və başqa maddi yardım göstərə bilməz.
Qeyri-hökumət təşkilatları daimi əsaslarla və ya konkret məqsədlərə nail olmaq üçün istənilən təşkilati-hüquqi formada təsis oluna bilər.
Nəzərə alınmalıdır ki, qeyri-hökumət təşkilatlarının fəaliyyət göstərdiyi əraziyə görə aşağıdakı 3 növü var:
·   Ümumazərbaycan – Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisinə şamil edilir;
·   regional – Azərbaycan Respublikasının iki və ya daha çox inzibati ərazisini əhatə edir;
·   yerli – respublikanın yalnız bir inzibati ərazisində fəaliyyət göstərir.
Beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatları – öz fəaliyyət dairəsi ilə Azərbaycan Respublikasının və ən azı başqa bir xarici dövlətin ərazilərini əhatə edən ictimai birliklərdir.
Audit zamanı nəzərə alınmalıdır ki, qeyri-hökumət təşkilatlarının Azərbaycan Respublikasında və xaricdə yaradılan və açılan filialları və nümayəndəlikləri hüquqi şəxs deyil, onları yaratmış təşkilatın əmlakından pay alır və onun adından təsdiq etdiyi əsasnaməyə əsasən fəaliyyət göstərir.
Nəzərə alınmalıdır ki, qeyri-hökumət təşkilatı onun təsis edilməsi nəticəsində, habelə mövcud olan qeyri-hökumət təşkilatının yenidən təşkili nəticəsində yaradıla bilər. Qeyri-hökumət təşkilatının təsis etmə nəticəsində yaradılması təsisçilərin (təsisçinin) qərarı ilə həyata keçirilir. Bu halda təsis yığıncağı çağırılır və təşkilatın nizamnaməsi qəbul olunur.
Qeyri-hökumət təşkilatının nizamnaməsində qeyri-hökumət təşkilatının adı və yerləşdiyi yer, fəaliyyətinin məqsədləri və idarəolunma qaydası, üzvlərin hüquq və vəzifələri, ictimai birliyin üzvlüyünə qəbulun və ondan çıxmanın şərtləri və qaydası, qeyri-hökumət təşkilatının əmlakının formalaşma mənbələri, nizamnamənin qəbulu, ona əlavə və dəyişikliklərin edilməsi qaydası, qeyri-hökumət təşkilatının ləğv edilməsi və ləğv edildiyi halda əmlakdan istifadə qaydası müəyyən edilməlidir.
Audit zamanı fondun nizamnaməsində həm də fondun «fond» sözü daxil edilmiş adı, onun olduğu yer, fondun məqsədi, onun orqanları, o cümlədən himayəçilik şurası və onun formalaşması qaydası, fondun vəzifəli şəxslərinin təyin edilməsi və azad edilməsi, fond ləğv edildiyi halda onun əmlakının müqəddəratı haqqında məlumatların olmasına diqqət yetirilməlidir.
Nəzərə almaq lazımdır ki, qeyri-hökumət təşkilatlarının təsisçiləri hüquqi şəxslər (dövlət hakimiyyəti və yerli özünüidarə orqanları istisna olmaqla) və ya 18 yaşına (gənclərin ictimai birliklərinin təsisçiləri – 16 yaşına) çatmış fiziki şəxslər ola bilərlər.
Audit zamanı:
- qeyri-hökumət təşkilatının nizamnaməsindəki dəyişikliklərin dövlət qeydiyyatının müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən həyata keçirilməsinə;
- qeyri-hökumət təşkilatının nizamnaməsindəki dəyişikliklərin onların dövlət qeydiyyatına alındığı andan qüvvəyə minməsinə;
- qeyri-hökumət təşkilatlarının dövlət qeydiyyatının müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən hüquqi şəxslərin qeydiyyatı haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə uyğun olaraq həyata keçirilməsinə və yalnız dövlət qeydiyyatına alındıqdan sonra hüquqi şəxs statusunu əldə etməsinə xüsusi diqqət yetirilməlidir.
Nəzərə almaq lazımdır ki, qeyri-hökumət təşkilatı qanunvericiliklə nəzərdə tutulan qaydada, onun təsisçilərinin və ya təşkilatın nizamnamə ilə vəkil edilmiş orqanının qərarı ilə yenidən təşkil edilə bilər. Qeyri-hökumət təşkilatının yenidən təşkili birləşmə, qoşulma, bölünmə, ayrılma və çevrilmə formalarında həyata keçirilə bilər. Qeyri-hökumət təşkilatının ləğv edilməsi ilə bağlı bütün əmlak məsələləri Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsində nəzərdə tutulmuş qaydada həll olunur.
Auditor qeyri-hökumət təşkilatının Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə qadağan olunmayan və qeyri-hökumət təşkilatının nizamnaməsində nəzərdə tutulan məqsədlərə zidd olmayan, ölkə daxilində və xaricdə hər hansı fəaliyyət növünü həyata keçirməsini yoxlamalı, həmçinin əldə edilmiş gəliri təsisçiləri (üzvləri) arasında bölüşdürməyərək, yalnız təşkilatın nizamnamə məqsədlərinə nail olmasına yönəldilməsinə xüsusi diqqət yetirməlidir. Nəzərə alınmalıdır ki, belə fəaliyyət kimi qeyri-hökumət təşkilatının yaranma məqsədlərinə cavab verən, mənfəət gətirən mal və xidmət istehsalı və satışı, habelə qiymətli kağızların, əmlak və qeyri-əmlak hüquqlarının əldə edilməsi, əmanətçi kimi təsərrüfat cəmiyyətlərində, ortaqlıqlarda iştirakı qəbul edilir.
Audit zamanı aşağıdakılara diqqət yetirilməlidir:
- qeyri-hökumət təşkilatının mülkiyyətində qanunvericiliklə qadağan olunmamış növlərdə əmlak ola bilər. Qeyri-hökumət təşkilatı öz öhdəliklərinə görə əmlakı ilə cavabdehdir. Bu əmlak yalnız Azərbaycan Respublikasının qanunlarına uyğun olaraq özgəninkiləşdirilə bilər;
- fondun əmlakını onun təsisçiləri (təsisçisi) tərəfindən verilən əmlak təşkil edir. Fond təsis olunduqdan sonra ona əmlak vermiş şəxs təsisçi hüququ qazanmır. Təsisçilər onların yaratdığı fondun öhdəlikləri üçün, fondlar isə öz təsisçilərinin öhdəlikləri üçün məsuliyyət daşımır;
- qeyri-hökumət təşkilatının əmlakının pul və digər şəkildə formalaşdırılma mənbələri aşağıdakılardır:
·   təsisçilərin və ya ictimai birliklərin üzvlərinin müntəzəm və ya birdəfəlik üzvlük haqları;
·   könüllü əmlak haqları və ianələri;
·   malların satışından, xidmətlər göstərilməsindən, işlər görülməsindən daxilolmalar;
·   səhmlər, istiqrazlar, başqa qiymətli kağız və əmanətlərdən alınan dividendlər, gəlirlər;
·   öz əmlakından istifadə və onun satılması nəticəsində əldə edilən gəlirlər;
·   qrantlar;
·   qanunvericiliklə qadağan olunmayan başqa gəlirlər.
İctimai birliyin strukturu, tərkibi, idarəetmə orqanlarının səlahiyyəti, formalaşdırılma qaydası və onların səlahiyyət müddəti, qərar qəbul etmək və ictimai birliyin adından çıxış etmək qaydaları, qanunvericiliyə müvafiq olaraq, ictimai birliyin nizamnaməsi ilə müəyyən edilir.
İctimai birliyin ali idarəetmə orqanı ildə bir dəfədən az olmayaraq çağırılan ümumi yığıncaqdır. Ümumi yığıncaq ictimai birliyin icra orqanının, təsisçilərdən birinin və ya üzvlərinin üçdə bir hissəsinin təşəbbüsü ilə çağırılır. Ümumi yığıncağın əsas funksiyası ictimai birliyin marağı naminə nizamnamə məqsədlərinə riayət etməkdir.
İctimai birliyin icra orqanı kollegial və (və ya) təkbaşına ola bilər. O, ictimai birliyin fəaliyyətinə cari rəhbərliyi həyata keçirir və ictimai birliyin ali idarəetmə orqanına hesabat verir.
Fondun idarəsini fondun prezidenti və ya idarə heyəti həyata keçirir. Fondun himayəçilik şurası fondun nəzarət orqanıdır və fondun fəaliyyətinə, fondun başqa orqanları tərəfindən qərarların qəbul edilməsinə və onların yerinə yetirilməsinin təmin edilməsinə, fond vəsaitinin istifadə edilməsinə, fondun fəaliyyətinə nəzarəti və nizamnaməyə dəyişikliklər edilməsini, ləğvetmə və ya yenidən təşkiletmə haqqında qərarın qəbul edilməsini həyata keçirir. Fondun himayəçilik şurası öz fəaliyyətini ictimai əsaslarla həyata keçirir.
Qeyri-hökumət təşkilatı qanunvericiliyə müvafiq olaraq mühasibat uçotu aparır, onun gəlirlərinin məbləği və strukturu, habelə əmlakı, xərcləri, işçilərinin say tərkibi, əməyin ödənilməsi haqqında məlumatlar dövlət və ya kommersiya sirri ola bilməz. Fond öz əmlakından istifadə haqqında hesabatları hər il dərc etməyə borcludur.

3. Kassa və bank əməliyyatlarının auditi

3.1. Kassa əməliyyatlarının auditi
Kassa əməliyyatlarının auditi zamanı auditor, ilk növbədə, kassada olan nağd pul vəsaitinin, qiymətli kağızların və ciddi uçot blanklarının faktiki mövcudluğu üzrə inventarizasiyasını aparmalıdır. İnventarizasiya başlanmazdan əvvəl kassada saxlanılan vəsaitlərin faktiki mövcudluğuna dair kassirin iltizamı alınmalı və inventarizasiya baş mühasib və kassirin iştirakı ilə aparılmalıdır.
İnventarizasiya başa çatdıqdan sonra inventarizasiya nəticəsində kassada faktiki müəyyən edilən pul vəsaitlərinin, qiymətli kağızların və ciddi uçot blanklarının qalığı onların mühasibat uçotu üzrə qalıqları ilə müqayisə edilməlidir. Müqayisə nəticəsində kənarlaşma halları aşkar edilərsə, onda inventarizasiyanın nəticəsinə dair baş mühasib və kassirin iştirakı ilə üzləşdirmə cədvəli tərtib edilməli və kənarlaşma hallarının səbəbləri araşdırılmalıdır.
Rəhbərlik ilə kassir arasında maddi məsuliyyət haqqında bağlanmış müqavilənin mövcudluğu, kassada dövri inventarizasiyaların keçirilməsi barədə rəhbərliyin sərəncamının olub-olmaması və həmin sərəncama əməl edilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalıdır. Kassa kitabının səhifələnməsi, qaytanlanması, möhürlənməsi və müvafiq imzalarla təsdiqlənməsinin vəziyyəti yoxlanılmalı və kassa otağının müvafiq tələblərə cavab verib-verməməsinə (yanmayan seyflə təmin edilməsi, qapı və pəncərələrin dəmir haşiyələrlə bağlanması və s.) yəqinlik əldə edilməlidir.
Kassa mədaxil və məxaric orderlərinin tərtib edilməsinin, kassa kitabında onların müvafiq ardıcıllıqla   yazılışının düzgünlüyü yoxlanılmalıdır. Bu zaman ciddi uçot blankları olan kassa mədaxil orderlərinə   daha çox diqqət yetirilməli, həmçinin ləğv edilmiş kassa mədaxil orderlərinin faktiki mövcudluğu araşdırılmalıdır.
Kassadan nağd pul vəsaitinin verilməsinə dair tərtib edilmiş kassa məxaric orderlərində müvafiq kredit sərəncamçılarının imzalarının olub-olmamasına diqqət yetirilməli, kassa kitabında və əmək haqqının ödənişi cədvəllərində riyazi hesablamaların düzgünlüyü seçmə qaydasında yoxlanılmalıdır.
Baş kitaba əsasən, kassa üzrə pul vəsaitinin hərəkətinə dair cədvəllər tərtib edilməli və həmin məlumatlardan müvafiq audit bölmələrində istifadə edilməlidir.
Vəkalətnamələrə əsasən, digər təşkilatlara pul vəsaitlərinin verilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalı, vəkalətnamələrin ciddi uçot blanklarında olmasına diqqət yetirilməli və əldə edilmiş məlumatlardan hesablaşma əməliyyatlarının auditi zamanı istifadə edilməlidir.
Xarici valyutada kassa əməliyyatı aparılıbsa, əməliyyatın ayrıca kassa kitabında aparılmasına diqqət yetirilməklə, kassa kitablarında və əmək haqqı üzrə ödəniş cədvəllərində   hesab səhvinə yol verilib-verilməməsi yoxlanılmalıdır.
Xarici valyutada nağd qaydada aparılmış əməliyyatların manatla məzənnəsinin düzgün müəyyən edilməsini və məzənnə fərqinin hesablanmasının düzgünlüyünü yoxlamaq lazımdır.
Təhtəlhesab şəxslərə verilmiş pul vəsaitləri üzrə qalıq məbləğlərinin kassaya vaxtında qaytarılması araşdırılmalı və bununla bağlı məlumatdan təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmaların auditi zamanı istifadə edilməlidir.
Aparılmış kassa əməliyyatlarının mühasibat uçotunda əks etdirilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.

3.2.   Bank əməliyyatlarının auditi
a) Bankda olan hesablaşma hesablarının auditi
Auditlə əhatə olunan dövrün sonuna bankda olan bütün hesablar barədə arayış alınmalı, həmin hesablarda mövcud olan qalıq məbləğləri təsdiq olunmuş bank çıxarışlarında, baş kitabda və maliyyə hesabatlarında göstərilən qalıqlar ilə müqayisə edilməli, kənarlaşma halları olarsa, bunun səbəbləri araşdırılmalıdır. Bank çıxarışlarında göstərilən məbləğlərin təsdiqi ilkin sənədlərə əsasən yoxlanılmalıdır. Bundan başqa, bank çıxarışlarında düzəlişlər olduqda, onların bank tərəfindən təsdiqlənməsi tələb edilməli, həmçinin ilkin sənədlərdə bankın ştampı olmadığı halda, əməliyyatın düzgünlüyü barədə bankdan arayış alınmalıdır.
Auditlə əhatə olunan dövrdə hesablaşma hesabları üzrə pul vəsaitlərinin hərəkəti cədvəli tərtib edilməli və həmin cədvəl məlumatlarından müvafiq audit bölmələrində istifadə edilməlidir.
Hesablaşma hesabları üzrə ilkin sənədlərə əsasən aparılan əməliyyatlara verilmiş mühasibat yazılışlarının düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.
Hesablaşma hesabının auditi zamanı bu və ya digər bölmələrdə yoxlanılacaq əməliyyatlar xüsusi əhəmiyyət kəsb etdiyi hallarda, aparılmış əməliyyatların düzgünlüyü yoxlanılmalı və əldə edilmiş məlumatlardan həmin bölmələrin auditi zamanı istifadə edilməlidir.
b) Xarici valyutada aparılan bank əməliyyatlarının auditi
Xarici ölkələrin banklarında açılan valyuta hesabları barədə arayış alınmalıdır. Əgər bir neçə valyuta üzrə hesablar açılmışdırsa, onda onların nə dərəcədə qanunamüvafiq olması araşdırılmalıdır.
Xarici valyutanın alınması və ya satılması üzrə əməliyyatların aparılması zamanı bank xidmətləri, birja rüsumları və yaranmış məzənnə fərqlərinin uçotda əks etdirilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalı, həmçinin hesabat dövrünün sonuna valyuta hesabında olan qalığın valyuta məzənnəsinə uyğun olaraq manatla əks etdirilməsinin düzgünlüyü müəyyən edilməlidir.
Xarici banklara köçürülmüş pul vəsaitlərinin hesabatlarda əks etdirilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalı və hesablaşma əməliyyatlarının auditi zamanı aparılmış audit prosedurlarının nəticələri ilə müqayisə edilərək, valyuta hesabı üzrə verilmiş mühasibat yazılışlarının düzgünlüyü araşdırılmalıdır.
Görülmüş işlərə və xidmətlərə görə qeyri-rezident şəxslərə köçürmələr edilmişdirsə, onda qeyri-rezidentin mənfəətindən gəlir vergisinin və əlavə dəyər vergisinin tutulmasının düzgünlüyü yoxlanılmalı və əldə edilmiş məlumatlar vergilər üzrə hesablaşmaların auditi zamanı aparılan audit prosedurlarının nəticələri ilə müqayisə edilməlidir.
c) Xüsusi vəsaitlər üzrə hesablaşma hesablarının auditi
Ödəniş məbləğləri ilkin sənədlərlə müqayisə edilməli, xarici valyutada aparılmış akkreditiv əməliyyatlarının manatla məzənnəsinin mühasibat uçotunda düzgün əks etdirilib-etdirilməməsi müəyyənləşdirilməlidir. Akkreditiv əməliyyatlarının normativ və qanunverici sənədlərin tələblərinə uyğun tərtib edilməsinə yəqinlik əldə etmək məqsədilə müqavilədə göstərilmiş hesablaşma qaydaları və ödəniş müddətləri öyrənilməli, əməliyyat başa çatdıqdan sonra akkreditiv hesabının bağlanması və həmin vəsaitlərin başqa məqsədlər üçün istifadə edilib-edilməməsi müəyyənləşdirilməlidir.
Elektron kredit kartlarından və limitləşdirilmiş çeklərdən istifadənin mühasibat uçotunda əks etdirilməsinin düzgünlüyü, onlarla aparılmış əməliyyatların məqsədəuyğunluğu, çeklər və kartlar təqdim edilən şəxslərlə müqavilələr bağlanmasının və onlardan qəbul edilən hesabatların düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.
Qiymətli sənədlərin (poçt markaları, dövlət rüsumu markaları, veksel markaları, dəyəri ödənilmiş təyyarə biletləri və s.) kassada saxlanmasının, hesabat sənədlərinin tərtib edilməsinin və pul sənədlərinin analitik uçotunun aparılmasının düzgünlüyü yoxlanılmalıdır. Yenidən satılmaq və ya ləğv edilmək üçün səhmdarlardan alınmış səhmlərin faktiki mövcudluğu yoxlanılmalıdır.
Yolda olan ödəniş köçürmələrinin hesabatlarda əks etdirilməsinin düzgünlüyünü yoxlamaq məqsədilə, təqdim edilmiş ilkin sənədlərə əsasən, balans hesabından daxil olan vəsaitlər müqayisə edilməli, kənarlaşma halları aşkar edildikdə, səbəbləri araşdırılmalıdır.
Maliyyə hesabatlarında qısamüddətli maliyyə qoyuluşları kimi əks etdirilən qiymətli kağızların, depozitlərin və verilmiş borclar üzrə subhesabların aparılmasına və müddətinin həqiqətən bir ildən çox olmamasına diqqət yetirilməklə, depozit hesabların yaradılması şərtləri təhlil edilməli və bu əməliyyatlar üzrə alınmış faizlərin hesabatlarda əks etdirilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.
Əgər qiymətli kağızların alış dəyəri nominal dəyərindən fərqlənirsə, fərq məbləğinin qiymətli kağızların ödənişi zamanı onların nominal dəyərinə uyğun olmasının düzgünlüyü və xarici valyutada həyata keçirilmiş qısamüddətli kapital qoyuluşlarının manatla məzənnəsinin hesabatlarda əks etdirilməsinin düzgünlüyü müəyyən edilməklə, səhmlərin və digər qiymətli kağızların satışı üzrə əməliyyatların nəticələrinin mənfəətin və ya zərərin hesabatında əks etdirilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.
Auditlə əhatə olunan dövrün sonuna hesablaşma hesabında olan pul vəsaitinin qalığı maliyyə hesabatlarında daha çox əhəmiyyət kəsb edirsə, banklardan bu barədə təsdiqləyici arayış alınmalı, hesablaşma hesabı ilə aparılan əməliyyatlara verilmiş mühasibat yazılışlarının düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.

4. Hesablaşma və kredit əməliyyatlarının auditi

4.1. Əmək haqqı üzrə hesablaşmaların auditi
İşçi və qulluqçularla bağlanmış əmək müqavilələrinin Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinə uyğunluğu seçmə qaydasında yoxlanılmalı, işçilərin orta siyahı sayı, onların kateqoriyaları, həmçinin tətbiq edilən əmək haqqı sistemi və forması öyrənilməlidir.
Vaxtamuzd ödəniş sistemində əmək haqqının ştat cədvəlinə uyğun olaraq hesablanmasının düzgünlüyü seçmə qaydasında yoxlanılmalı, əmək haqqının hesablanması cədvəli tabellərdə göstərilmiş iş vaxtı ilə müqayisə edilməlidir. Artıq işlənmiş vaxta görə (istirahət və bayram günləri də daxil olmaqla) ödənişlərin Əmək Məcəlləsinə uyğunluğuna yəqinlik əldə edilməli və məzuniyyət haqlarının, sosial təyinatlı ödənişlərin hesablanmasının düzgünlüyü seçmə qaydasında yoxlanılmalıdır.
Əmək haqqından gəlir vergisi, Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna ayırma, icra vərəqələri və s. üzrə tutulmaların müvafiq qanunvericilik aktlarının və normativ sənədlərin tələblərinə uyğunluğu seçmə qaydasında yoxlanılmalı, fiziki şəxslərin gəlir vergisi üzrə güzəştlərin tətbiq edilməsinin düzgünlüyünə yəqinlik əldə edilməlidir.
Əmək haqqının hesablama-ödəniş cədvəllərinin yekunlarının düzgünlüyü hesab qaydasında təkrar yoxlanılmalı, əmək haqqı üzrə hesablaşmaların mühasibat uçotunda əks etdirilməsinin və əmək haqqı üzrə xərclərin fondun xərclərinə aid edilməsinin düzgünlüyünə yəqinlik əldə edilməlidir.
Əmək haqqı üzrə əməliyyatların düzgünlüyünə əmin olduqdan sonra müvafiq hesab cədvəlləri tərtib edilməli, bu cədvəllərdə gəlir vergisi, Dövlət Sosial Müdafiə Fonduna ayırma və digər tutulmaların məbləğləri əks etdirilərək, həmin məlumatlardan fiziki şəxslərin gəlir vergisi üzrə büdcə ilə hesablaşmanın, sosial fondlarla hesablaşmaların, istehsal xərcləri və gəlirdən çıxılan xərclərin auditi zamanı istifadə edilməlidir.

4.2. Malsatan və podratçı təşkilatlarla hesablaşmaların auditi
Təşkilatın mühasibatından malsatan və podratçı təşkilatlar üzrə mövcud borcların siyahısı alınaraq, həmin təşkilatlarla bağlanmış müqavilələrin mövcudluğu və tərtib edilməsinin düzgünlüyü araşdırılmalı, tərəflərin öhdəlikləri və müqavilə məbləğinin ödənilməsi şərtləri öyrənilməlidir.
Malsatan və podratçı təşkilatlarla hesablaşmalar üzrə borcların əmələ gəlməsinin tarixi və səbəbləri müəyyən edilməklə, bu növ hesablaşmalar üzrə aparılmış əməliyyatların mühasibat uçotunda vaxtında və düzgün əks etdirilib-etdirilməməsi müəyyən edilməlidir.
Mühüm əhəmiyyət kəsb edən borcların əmələ gəlməsinin səbəbləri və reallığı araşdırılaraq, həmin borclar üzrə üzləşmə aktları tələb edilməli, əgər üzləşmə aparılmayıbsa, borcların reallığını təsdiq etmək məqsədilə, üzləşmənin aparılması və nəticəsi üzrə müvafiq aktın tərtib edilməsi təşkilatın rəhbərliyindən tələb edilməlidir.
Məbləğcə daha çox əhəmiyyətli olan qalıqların yaranmasının düzgünlüyünü yoxlamaq məqsədilə təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmaların, kassa və bank əməliyyatlarının auditi zamanı əldə edilmiş məlumatlardan istifadə edilməli və əsassız ödənişlərin mövcud olub-olmaması müəyyənləşdirilməli, debitor borclarının iddia müddətinin keçib-keçməməsi dəqiqləşdirilməli, həmin borcların ödənilməsi üçün tədbirlərin görülməsi tələb edilməlidir.
Alınmış qiymətli kağızların və maddi dəyərlilərin tam mədaxil edilməsinin düzgünlüyünü yoxlamaq məqsədilə ödəniş sənədlərində göstərilən məbləğlər mədaxil sənədləri ilə müqayisə edilməli, əgər xidmət göstərilmişdirsə, onda məsrəflərin gəlirdən çıxılmalı olan xərclərin tərkibinə aid edilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.
Bütün iri malsatan və podratçı təşkilatlar üzrə hesablaşmaların mühasibat uçotunda əks etdirilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalı, kənarlaşma halları aşkar edilərsə, səbəbləri araşdırılmalı və bununla əlaqədar alınan izahatlar təsdiqedici sənədlərə isnad edilməklə, audit materiallarına əlavə edilməlidir.
Xarici iqtisadi əlaqələr üzrə aparılan hesablaşma əməliyyatları zamanı maddi dəyərlilərin tərtib edilmiş gömrük bəyannamələrində gömrük dəyəri müəyyən edilərkən və onların dəyəri ödənilərkən, bank çıxarışlarında göstərilmiş valyuta məzənnəsinə əsasən, mühasibat uçotunda əks etdirilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.
Malsatan və podratçı təşkilatlara verilmiş avansların müqavilə şərtlərinə uyğun olması araşdırılmalı və müqavilə üzrə nəzərdə tutulan şərtlər tam yerinə yetirildikdə, verilmiş avans məbləğlərinin malsatan və podratçılarla hesablaşmaların hesabına silinməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalı, hesablaşma əməliyyatları üzrə öhdəliklər vekselin verilməsi ilə aparılmışdırsa, borc öhdəliyinin və faizlərin hesabatlarda vaxtında və düzgün əks etdirilib-etdirilməməsi müəyyənləşdirilməlidir.
Qaldırılmış iddiaların nə dərəcədə əsaslı olması araşdırılmalı və bununla əlaqədar aparılmış əməliyyatların hesabatlarda əks etdirilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.
Əvvəlki audit zamanı aşkar edilmiş nöqsan və çatışmazlıqlarla tanış olaraq, bu ilki audit zamanı onların təkrar olunub-olunmaması xüsusi diqqətlə araşdırılmalıdır.

4.3. Alıcı və sifarişçilərlə hesablaşmaların auditi
Təşkilatın mühasibatlığından alıcı və sifarişçilərlə hesablaşmaların hansı metodla (kassa və ya hesablaşma metodu ilə) aparılması öyrənilməli, müqavilələrin mövcudluğu, onların tərtib edilməsinin düzgünlüyü və ödəmə şərtləri araşdırılmalı, bank və kassa əməliyyatlarının, təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmaların auditi zamanı aparılmış audit prosedurlarının nəticəsindən bu bölmənin auditi zamanı istifadə edilməlidir.
Göndərilmiş məhsul (mal), görülmüş iş və göstərilmiş xidmətlər üzrə ilkin sənədlərin tərtib edilməsinin düzgünlüyü araşdırılmalı, əgər hesablaşma veksellərdən istifadə yolu ilə aparılıbsa, veksellər üzrə faizlərin mühasibat uçotunda əks etdirilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.
Debitor və kreditor borclarına dair arayış alınmalı, yekun məbləğinin mühasibat uçotunda göstərilən məbləğlərlə uyğunluğu yoxlanılaraq, həmin borclar arasında iddia müddəti keçmiş olan borc məbləğləri və onların əmələ gəlməsinin səbəbləri araşdırılmalıdır.
Mühüm əhəmiyyət kəsb edən və vaxtında ödənilməyən debitor borcları üzrə üzləşmələrin aparılıb-aparılmaması müəyyən edilməlidir; əgər üzləşmə aparılmayıbsa, onun icra edilməsi və nəticələri üzrə müvafiq aktların tərtib edilməsi təşkilatın rəhbərliyindən tələb edilməlidir.
Alıcı və sifarişçi təşkilatlardan alınmış avans məbləğlərinin hesabatlarda əks etdirilməsinin, avans məbləğlərinə görə əlavə dəyər vergisi hesablanmasının və yüklənmiş mallara (görülmüş işlərə) görə alınmış avans məbləğlərinin alıcı və sifarişçi təşkilatların hesabına silinməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.

4.4. Büdcədənkənar fondlarla hesablaşmaların auditi
Büdcədənkənar fondlarla hesablaşmaların auditi aparılarkən baş kitabda, dövriyyə-qalıq cədvəlində, maliyyə hesabatlarında göstərilən qalıq məbləğləri üzləşdirilməli və kənarlaşma hallarının olub-olmaması müəyyənləşdirilməlidir.
Büdcədənkənar fondlara ödəmələrin hesablanması bazasının və tətbiq edilmiş normaların düzgünlüyü araşdırılmalı və qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş güzəştlərin hesablaşmalarda nəzərə alınmasının düzgünlüyü seçmə qaydasında yoxlanılmalıdır. Nəzərə alınmalıdır ki, dövlətlərarası (hökumətlərarası) sazişlərə əsasən alınmış qrantlardan büdcədənkənar fondlara ayırmaların fərqli qaydaları müəyyən edilə bilər. Belə hallarda həmin sazişin tələbləri əsas götürülməlidir.
Büdcədənkənar fondlara ödəmələrin və onlar üçün əsas sayılan ilkin sənədlərin düzgünlüyü seçmə qaydasında yoxlanılmalıdır.
Büdcədənkənar fondlara ödənişlərin təyinatı üzrə vaxtında edilməsi və hesabatların vaxtında təqdim edilib-edilməməsi araşdırılmalı, nöqsan və çatışmazlıq halları aşkar edilərsə, bu barədə fondun rəhbərliyinə yazılı məlumat verilməlidir.
Əmək haqqı üzrə hesablaşmaların auditi zamanı tətbiq edilmiş prosedurlar nəticəsində əldə edilən məlumatlar bank və kassa əməliyyatlarının auditi zamanı həyata keçirilmiş prosedurların nəticələri ilə üzləşdirilərək, büdcədənkənar fondlara ödəmələr üzrə qalıq məbləğləri müəyyən edilməli və alınmış nəticələrin maliyyə hesabatlarında əks etdirilmiş qalıq məbləğlərinə uyğunluğu yoxlanılmalıdır.

4.5. Təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmaların auditi
Təhtəlhesab şəxslərlə tam maddi məsuliyyət haqqında bağlanmış müqavilələrin mövcudluğu müəyyənləşdirilməli, onlar tərəfindən təqdim edilmiş avans hesabatlarının tərtib edilməsinin və xərclənməmiş məbləğlərin vaxtında kassaya qaytarılmasının düzgünlüyü, həmçinin avans hesabatlarına əlavə edilmiş ilkin sənədlərin (qaimələr, əmtəə çekləri, nəqliyyat biletləri və s.) mövcudluğu və məbləğlərin avans hesabatlarında əks etdirilməsinin düzgünlüyü seçmə qaydasında yoxlanılmalıdır.
Ezamiyyə xərclərinin mövcud qanunvericiliklə müəyyən edilmiş normalara uyğun olaraq hesablanıb ödənilməsinin və təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmalar üzrə əməliyyatların maliyyə hesabatlarında əks etdirilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalıdr.
Bu prosedurların nəticələrindən seçmə qaydasında kassa əməliyyatlarının və xərclərin auditi zamanı istifadə edilməlidir.

4.6. Vergilər üzrə hesablaşmaların auditi
Təşkilatın fəaliyyətindən asılı olaraq, hesablanan və ödənilən vergilər barədə məlumat alınmalı, bütün vergi öhdəliklərinin hesabatlarda tam əks etdirilməsinin və hər bir vergi növü üzrə analitik uçotun aparılmasının düzgünlüyünə yəqinlik əldə edilməlidir.
Qeyri-hökumət təşkilatlarının gəlirlərinin adətən qrantlar hesabına formalaşmasını nəzərə alaraq, əvəzsiz maliyyə yardımı (qrant vəsaiti) hesabına malların təqdim edilməsi, işlərin görülməsi və xidmətlərin göstərilməsinin Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinə müvafiqliyi diqqətlə yoxlanılmalıdır.
Nəzərə alınmalıdır ki, dövlətlərarası (hökumətlərarası) sazişlərə əsasən alınmış qrantlardan vergilərin hesablanmasında fərqli qaydalar müəyyən edilə bilər. Belə hallarda həmin sazişin tələbləri əsas götürülməlidir. Lakin həmin qaydaların (ƏDV-nin və mənfəət vergisinin hesablanması və s.) düzgünlüyünə əməl edilməsinə xüsusi diqqət yetirilməlidir. Belə ki, müəyyən edilmiş güzəştlərin mənbədən tutulan vergilərə (xüsusilə qeyri-rezidentin Azərbaycan ərazisindən əldə etdiyi gəlirlərdən tutulmalı (hesablanmalı) olan vergilərə) aid edilməsi vergi qanunvericiliyinə ziddir.

4.7. Kreditlər, borclar və digər hesablaşmalar üzrə əməliyyatların auditi
Alınmış kreditlər və borc məbləğlərinə dair bağlanmış müqavilələrə əsasən, ödəmə şərtləri öyrənilməli, onların analitik və sintetik uçotunun ilkin mühasibat registrlərində düzgün əks etdirilib-etdirilməməsi müəyyənləşdirilərək, kredit və borclardan istifadəyə görə hesablanmış faizlərin və xarici valyutada alınmış borc və kreditlərə məzənnə fərqlərinin və qalıqların hesabatlarda əks etdirilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.
Məqsədli maliyyələşmələr və daxilolmalar üzrə vəsaitlərin hesabatlarda əks etdirilməsinin düzgünlüyü araşdırılaraq, bu növ maliyyələşmələrdən təyinatı üzrə istifadə edilib-edilməməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalı və kənarlaşma halları aşkar edildikdə, səbəbləri müəyyənləşdirilməlidir.
Əmlak və şəxsi sığorta əməliyyatları üzrə bağlanmış müqavilələrin şərtləri seçmə qaydasında öyrənilməli, sığorta hadisələri üzrə itkilərin və sığorta ödənişlərinin mühasibat uçotunda əks etdirilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalı, xərclərin tərkibinə daxil edilən sığorta ödənişlərinin məbləği bu prosedurların nəticələri ilə üzləşdirilməlidir.
Əmək haqqı üzrə hesablaşmaların auditi zamanı yerinə yetirilmiş prosedurların nəticələrindən işçi heyəti və icra sənədləri üzrə aparılmış hesablaşmaların yoxlanılmasında istifadə edilməli və bu hesablaşmaların aparılmasının düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.
Birgə fəaliyyət barədə bağlanmış müqavilələrin şərtləri təhlil edilərək, iştirakçılar tərəfindən bu fəaliyyətə qoyulmuş əmlakın və ya verilmiş vəsaitin müqavilə şərtlərinə uyğunluğu, bu fəaliyyətin nəticəsinin mənfəətin və ya zərərin hesabatında, həmçinin maliyyə hesabatlarında əks etdirilməsinin düzgünlüyü yoxlanılmalıdır.