SƏHMDAR CƏMİYYƏTLƏRİNDƏ AUDİT APARILMASINA DAİR PROQRAM
AS1DS 026/077-2005
Azərbaycan Respublikasının
Auditorlar Palatası Şurasının
2005-ci il 19 yanvar tarixli
144/2 saylı qərarı ilə təsdiq edilmişdir
(Azərbaycan Respublikasının
Auditorlar Palatası Şurasının
2008-ci il 28 oktyabr tarixli
194/1 saylı qərarı ilə edilmiş əlavə və dəyişikliklərlə)
SƏHMDAR CƏMİYYƏTLƏRİNDƏ AUDİT APARILMASINA DAİR PROQRAM
MÜNDƏRİCAT:
1. Səhmdar cəmiyyətinin hüquqi əsasları və nizamnamə kapitalının formalaşdırılmasının auditi
2. Dövriyyə cədvəli və mühasibat hesabatlarının auditi
3. Pul vəsaitləri, bank və kassa əməliyyatlarının auditi
4. Hesablaşma və kredit əməliyyatlarının auditi
5. Əsas vəsaitlərin (ƏV) və qeyri-maddi aktivlərin (QMA) auditi
6. Mal-material dəyərlilərinin (MMD) və istehsal ehtiyatlarının (İE) auditi
7. Əmək qanunvericiliyinə əməl edilməsi və əmək haqqı üzrə hesablaşmaların auditi
8. Xərclərin və maya dəyərinin auditi
9. Kapital qoyuluşları və uzunmüddətli investisiyaların auditi
10. Səhmlərlə bağlı əməliyyatların auditi
11. Malların satışı (işlərin görülməsi və xidmətlərin göstərilməsi) üzrə əməliyyatların auditi
12. Mənfəət (zərər), verilmiş dividendlər, fondlar və ehtiyatların auditi
13. Səhmdar cəmiyyətlərində audit aparılarkən çirkli pulların yuyulması faktlarının aşkar edilməsi və qarşısının alınmasına dair tövsiyələr
14. Maliyyə vəziyyətinin təhlili, auditin nəticəsi üzrə verilən təkliflər
1. Səhmdar cəmiyyətinin hüquqi əsasları və nizamnamə kapitalının formalaşdırılmasının auditi
· Səhmdar cəmiyyətinin yaradılması şərtlərini, nizamnamədə göstərilmiş fəaliyyət növlərini, nizamnamə kapitalının məbləğini, səhmlərin kateqoriyalarını, nominal dəyərini və miqdarını, səhmdarların hüquqlarını, cəmiyyətin idarəetmə orqanlarının tərkib və səlahiyyətlərini, qərarların qəbul edilməsi haqqında məlumatları və ləğvi şərtlərini öyrənərək təhlil etmək.
· Dövlət müəssisələri SC-yə çevrilərkən əmlakın qiymətləndirilməsindən sonra nizamnamə fondunun alış dəyərinə və ya təsis sənədlərində göstərilmiş nizamnamə kapitalına uyğunluğuna əmin olmaq.
· Əmlakın qiymətləndirilməsinin nəticələrinə görə alış qiymətinin müəyyən edildiyi tarixə nizamnamə kapitalını, əmlakı və öhdəlikləri göstərən son maliyyə hesabatını almaq və təhlil etmək.
· Keçmiş illərin zərərinin cari ilin mənfəəti, ehtiyat kapitalı, xüsusi təyinatlı fondlar hesabına bağlandığına, qalan vəsaitlərin nizamnamə fondunun artırılmasına yönəldildiyinə əmin olmaq.
· Nizamnamə kapitalının sosial təyinatlı və xüsusi özəlləşdirmə rejimi tələb edilən digər obyektlərin dəyəri məbləğində azaldığına əmin olmaq.
· Son maliyyə hesabatları tərtib edildiyi tarixdən SC kimi qeydiyyata alındığı tarixə qədər nizamnamə kapitalının tamamilə ödənildiyinə və bu müddət ərzində baş vermiş əməliyyatların uçotda və hesabatlarda düzgün əks etdirildiyinə əmin olmaq.
· Nizamnamə fondunun maddi dəyərlilər və qeyri-maddi aktivlərlə formalaşdığı hallarda bu əməliyyatların düzgünlüyünə əmin olmaq məqsədilə müvafiq bölmələrin auditi zamanı tətbiq edilmiş audit prosedurlarının nəticələrindən istifadə etmək.
· Hərrac və ya müsabiqə yolu ilə alınmış müəssisələrin SC-yə çevrildiyi anda səhmlərin satış növləri (əmək kollektivinə güzəştli satış, investisiya müsabiqəsi və ya pul hərracı və s.) üzrə necə bölündüyünü müəyyənləşdirmək.
· Alış qiyməti qiymətləndirmə dəyərindən və ya hərrac qiymətindən artıq (əskik) olan zaman əməliyyatların mühasibat uçotunda düzgün əks etdirildiyini yoxlamaq. Nəzərə almaq lazımdır ki, alış qiyməti qiymətləndirmə dəyərindən artıq olduqda, artıq ödənilmiş vəsait müəssisənin qiyməti (qudvil) kimi qiymətləndirilərək, hesabatlarda qeyri-maddi aktiv şəklində əks etdirilir.
· Buraxılmış imtiyazlı səhmlərin nizamnamə kapitalının ümumi həcmində 25%-dən çox olmadığını yoxlamaq.
· Nizamnamə kapitalının həcminin artması şərtlərini təhlil etmək. Bunun üçün səhmdarların ümumi yığıncağının qərarını tələb etmək. Nizamnamə kapitalının artırılmasının səhmlərin nominal dəyərini artırmaq və ya əlavə səhmlər buraxmaq yolu ilə həyata keçirildiyini müəyyənləşdirmək. Əlavə buraxılmış səhmlər alınarkən, sadə və ya digər səsli səhmlərə malik olan səhmdarların üstünlük hüququnu araşdırmaq və qiymət vermək.
· Nizamnamə kapitalının azaldılmasının hansı yolla (səhmlərin geri alınması, səhmlərin nominal dəyərinin aşağı düşməsi, səhmdarların tələbi və s.) həyata keçirildiyini aydınlaşdırmaq. Belə hallarda kreditorlara bildirişlərin göndərildiyini və onların tələblərini öyrənmək, tələblərin nə dərəcədə ödənildiyini təhlil etmək.
· SC aktivlərinin dəyərinin nizamnamə kapitalından aşağı olduğu hallarda nizamnamə kapitalının məbləğinin azaldılması hallarını, nizamnamə kapitalı minimum məbləğdən aşağı endirilmişdirsə, cəmiyyətin ləğvi ehtimalının olub-olmadığını araşdırmaq.
· Səhmdarların ümumi yığıncağının protokollarından və direktorlar şurasının qərarlarından çıxarışlarla tanış olmaq, müvafiq bölmələrin auditi zamanı bu qərarlara düzgün riayət edildiyini yoxlamaq.
2. Dövriyyə cədvəli və mühasibat hesabatlarının auditi
· Mövcud qanunvericiliyə uyğun olaraq tərtib edilmiş mühasibat balansını, mənfəətin və zərərin hesabatını əldə etmək. Auditlə əhatə edilən dövrün sonuna aktivlərin, passivlərin, gəlirlərin, xərclərin, hesabların qalığını əks etdirən dövriyyə cədvəlini almaq.
· Mühasibat balansının, mənfəətin və zərərin hesabatının dövriyyə cədvəlinə əsasən düzgün doldurulduğunu, məbləğlərin riyazi düzgünlüyünü yoxlamaq və baş kitabın məlumatları ilə üzləşdirmək. Bütün sintetik hesabların dövriyyə cədvəlinə daxil edildiyinə və tətbiq olunan hesablar planının Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin 1995-ci il 20 oktyabr tarixli İ-94 saylı əmri ilə təsdiq edilmiş «Müəssisələrin mühasibat uçotunun hesablar planı və onun tətbiqinə dair təlimat»a uyğunluğuna əmin olmaq.
· Dövriyyə cədvəlinə əsasən hər bir audit bölməsi üzrə yoxlanılacaq dövriyyə və qalıqları bölmələr üzrə qruplaşdırmaq, daha çox maddi əhəmiyyətli (maliyyə (mühasibat) hesabatlarına əhəmiyyətli təsir etmək ehtimalı olan) məbləğləri müəyyənləşdirmək.
· Dövriyyə cədvəlində əhəmiyyətli olmayan (maliyyə (mühasibat) hesabatlarına əhəmiyyətli təsir etmək ehtimalı olmayan) məbləğləri maddi əhəmiyyət kəsb etməyən göstəricilər kimi qəbul etmək.
· Xarici valyutada əks etdirilən aktivlərin və passivlərin qalıqlarının Azərbaycan Respublikası Milli Bankının hesabat dövrünün sonuna olan rəsmi məzənnəsinə uyğun şəkildə düzgün qiymətləndirilərək hesabatlarda əks etdirildiyini yoxlamaq.
· Keçən ilin hesabatları ilə bu ilin hesabatlarını müqayisə etmək. Hesabatlarda eyni tarixə (ilin sonuna və növbəti ilin əvvəlinə) balans hesabları üzrə göstəricilərin eyniliyini yoxlamaq. Əgər kənarlaşmalar aşkar edilərsə, səbəblərini araşdırmaq.
· Edilmiş düzəlişlərə mühasibat yazılışlarını nəzərə almaqla, yekun dövriyyə cədvəlini tərtib etmək və dövriyyə cədvəlində əks etdirilmiş məbləğlərin maliyyə (mühasibat) uçotunda tam əks etdirildiyini yoxlamaq.
· Bütün bölmələr üzrə auditi yekunlaşdırdıqdan sonra audit prosedurları nəticəsində əldə edilmiş məlumatları və lazımi düzəlişləri yekun dövriyyə cədvəlinə daxil etmək.
· Düzəlişlər nəzərə alınmaqla, yekun dövriyyə cədvəli hazırlamaq və maliyyə (mühasibat) hesabatlarını düzəlişlərə əsasən yenidən tərtib etmək.
· Auditor yoxlaması zamanı tətbiq edilmiş audit prosedurları nəticəsində rəy vermək üçün kifayət qədər audit sübutlarının toplanması mümkün olmadıqda və ya aşkar edilmiş nöqsan və çatışmazlıqlara düzəlişlərin edilməsi mümkün olmadıqda, bu məqamların maliyyə (mühasibat) hesabatlarına nə dərəcədə maddi əhəmiyyətli təsir göstərdiyini müəyyənləşdirmək və auditor rəyində maliyyə hesabatlarının vəziyyəti barədə fikri ifadə etmək.
3. Pul vəsaitləri, bank və kassa əməliyyatlarının auditi
3.1. Kassada aparılan əməliyyatların auditi
· Kassa əməliyyatlarının auditinə kassada olan pul vəsaitlərinin və qiymətli kağızların inventarizasiyasından başlamaq. İnventarizasiyanı baş mühasib və kassirin iştirakı ilə keçirmək.
· Kassada dövri inventarizasiyaların keçirilməsi barədə rəhbərliyin yazılı sərəncamının olub-olmamasını yoxlamaq.
· Maddi məsuliyyət haqqında kassirlə bağlanmış müqavilənin mövcudluğunu yoxlamaq. Kassada saxlanılan pul vəsaitlərinin həqiqi mövcudluğu barədə kassirdən iltizam almaq.
· Kassanın inventarizasiyasi başa çatdıqdan sonra kassa kitabının qalığı ilə kassada olan pul vəsaitlərinin həqiqi mövcudluğunu tutuşdurmaq, kənarlaşma aşkar edilərsə, səbəblərini araşdırmaq.
· Kassa kitabının səhifələrinin möhürləndiyinə, qaytanlandığına və müvafiq imzalarla təsdiqləndiyinə əmin olmaq, kassa otağının müvafiq tələblərə cavab verdiyini qiymətləndirmək.
· Kassa mədaxil və məxaric orderlərinin müvafiq qaydada tərtib olunduğunu, kassa kitabında yazılışların düzgün aparıldığını yoxlamaq.
· Ciddi hesabat blankları olan kassa mədaxil orderlərinin nömrələrinin ardıcıllığına riayət olunduğuna, ləğv edilmiş mədaxil orderlərinin saxlandığına əmin olmaq.
· Kassadan nağd pulun verilməsi barədə sənədlərdə məsul şəxslərin imzalarının olub-olmadığını yoxlamaq.
· Mədaxil və məxaric orderlərinin kassa əməliyyatlarının qeydiyyatı kitabında düzgün və vaxtında əks etdirildiyinə əmin olmaq.
· Baş kitaba əsasən kassa üzrə pul vəsaitlərinin hərəkət cədvəllərini tərtib etmək və cədvəl məlumatlarından müvafiq audit bölmələrində istifadə etmək.
· Vəkalətnamələrə əsasən digər təşkilatlara pul vəsaitlərinin verilməsinin düzgünlüyünü yoxlamaq, verilmiş vəkalətnamələrin düzgün tərtib edildiyinə əmin olmaq və ciddi hesabat blankları olduğunu yoxlamaq, bu məlumatlardan hesablaşma əməliyyatlarının auditi zamanı istifadə etmək.
· Kassa kitabında və əmək haqqının ödənişi cədvəllərində riyazi hesablamaların düzgünlüyünü yoxlamaq..
· Xarici valyutada kassa əməliyyatı aparıldığı hallarda, əməliyyatların ayrıca kassa kitabında aparıldığına əmin olmaq.
· Nağd xarici valyutada aparılmış əməliyyatların manatla məzənnəsinin düzgün ifadə edildiyini və məzənnə fərqlərinin düzgün hesablandığını yoxlamaq.
· Təhtəlhesab şəxslərə verilmiş pul vəsaitlərinin qalığının kassaya vaxtında qaytarıldığına, habelə tam maddi məsuliyyət barədə müqavilənin və nağd pulun verilməsi barədə rəhbərliyin sərəncamının mövcudluğuna əmin olmaq. Bu məlumatlardan təhtəlhesab şəxslərlə hesablaşmaların auditi zamanı istifadə etmək.
· Deponentləşdirilmiş vəsaitlərin vaxtında banklara qaytarıldığını, kassa sənədlərində bu barədə müvafiq qeydlərin aparıldığını yoxlamaq.
· Həyata keçirilmiş kassa əməliyyatlarının mühasibat uçotunda düzgün əks etdirildiyinə və mühasibat yazılışlarının düzgünlüyünə əmin olmaq.
3.2. Hesablaşma hesabı üzrə əməliyyatların auditi
· Bankda olan hesablaşma hesabları barədə arayış almaq.
· Auditlə əhatə olunan dövrün sonuna bank çıxarışlarında olan qalıq məbləğini baş kitabın və maliyyə hesabatlarının məlumatları ilə tutuşdurmaq və düzgünlüyinə əmin olmaq.
· Bank çıxarışlarında göstərilmiş məbləğlərin onlara əlavə edilmiş ilkin sənədlərlə uyğunluğunu yoxlamaq.
· Baş kitaba əsasən hesablaşma hesabı üzrə pul vəsaitlərinin hərəkət cədvəllərini tərtib etmək və cədvəl məlumatlarından müvafiq audit bölmələrində istifadə etmək.
· İlkin sənədlərdə bank ştampının mövcudluğuna diqqət yetirmək. Əgər ştamp yoxdursa, əməliyyatın düzgünlüyü barədə bankdan təsdiqedici arayışın alınmasını tələb etmək.
· Bank çıxarışlarında düzəlişlər olarsa, onların bank tərəfindən təsdiqlənməsini tələb etmək.
· Auditlə əhatə edilən dövrün sonuna hesablaşma hesabında olan pul vəsaitinin qalığı maliyyə hesabatlarında daha çox maddi əhəmiyyət kəsb edirsə, bankdan bu barədə təsdiqedici arayışın alınmasını tələb etmək.
· Hesablaşma hesabı ilə həyata keçirilmiş əməliyyatların mühasibat uçotunda düzgün əks etdirildiyinə və mühasibat yazılışlarının düzgünlüyünə əmin olmaq.
· Hesablaşma hesabının auditi zamanı bu və ya digər bölmələrdə yoxlanılacaq əməliyyatlar daha böyük maddi əhəmiyyət kəsb edirsə, aparılmış əməliyyatların düzgünlüyünü yoxlamaq və bu informasiyadan həmin bölmələrin auditi zamanı istifadə etmək.
3.3. Xarici valyutada aparılan bank əməliyyatlarının auditi
· Bankda olan cari, tranzit və xaricdəki valyuta hesabları barədə arayış almaq.
· Xarici valyutanın alınması və ya satılması üzrə əməliyyatların, bu əməliyyatlarla bağlı bank xidmətlərinin və yaranmış məzənnə fərqlərinin uçotda düzgün əks etdirildiyini yoxlamaq.
· Xarici valyutada aparılan əməliyyatların manatla məzənnəsinin düzgün ifadə edilməsi və məzənnə fərqlərinin düzgün hesablanması, hesabat dövrünün sonuna valyuta hesabında olan qalığın valyuta məzənnəsinə uyğun olaraq manatla əks etdirildiyinə əmin olmaq.
· Xarici iqtisadi fəaliyyətlə bağlı satışın nəticəsinə görə xaricdən əldə edilmiş gəlirlərin, habelə maddi dəyərlilərə və xidmətlərə görə xaricə köçürülmüş vəsaitlərin hesabatlarda düzgün əks etdirildiyini yoxlamaq, hesablaşma və satış əməliyyatlarının auditi zamanı aparılmış audit prosedurlarının nəticələri ilə tutuşdurmaq.
· Valyuta hesabının auditi zamanı bu və ya digər bölmələrdə yoxlanılacaq əməliyyatların düzgünlüyünə əmin olmaq və bu informasiyadan həmin bölmələrin auditi zamanı istifadə etmək.
· Görülmüş işlərə və xidmətlərə görə qeyri-rezident şəxslərə köçürmələr edilmişdirsə, qeyri-rezidentin mənbədən gəlir vergisinin düzgün tutulduğunu və əlavə dəyər vergisinin düzgün hesablandığını yoxlamaq, vergilər üzrə hesablaşmaların auditi zamanı aparılmış audit prosedurlarının nəticələri ilə tutuşdurmaq.
· Valyuta hesabı ilə həyata keçirilmiş əməliyyatların mühasibat uçotunda düzgün əks etdirildiyinə və mühasibat yazılışlarının düzgünlüyünə əmin olmaq.
3.4. Bankda olan xüsusi hesablar, digər pul vəsaitləri və pul sənədlərinin
auditi
· Akkreditiv əməliyyatlarının normativ və qanunverici sənədlərin tələblərinə uyğun tətbiq edildiyinə əmin olmaq məqsədilə müqavilədə göstərilmiş hesablaşma qaydalarını və müddətlərini öyrənmək.
· Bank çıxarışlarına əsasən ödənişləri ilkin sənədlərlə tutuşdurmaq, xarici valyutada aparılmış akkreditiv əməliyyatlarının manatla məzənnəsinin mühasibat uçotunda düzgün əks etdirildiyini yoxlamaq.
· Əməliyyat başa çatdıqdan sonra akkreditiv hesabının bağlanması və hesabda qalan vəsaitlərin başqa məqsədlərlə istifadə edilmədiyinə əmin olmaq.
· Limitləşdirilmiş çeklərdən və elektron kartlardan istifadənin mühasibat uçotunda düzgün əks etdirildiyini, onlarla aparılmış əməliyyatların məqsədəuyğun olduğunu, çeklərdən və kartlardan istifadə hüququ verilmiş şəxslərlə maddi məsuliyyət barədə müqavilələrin bağlandığını və onlardan vəsaitlərin istifadəsi barədə hesabatların qəbul edildiyini araşdırmaq.
· Pul sənədlərinin (poçt markaları, dövlət rüsumu markaları, veksel markaları, dəyəri ödənilmiş nəqliyyat vasitələrinə biletlər, sanatoriya yollayışları və s.) kassada saxlanmasına və hesabat göstəricilərinin mövcudluğuna əmin olmaq.
· Pul sənədləri üzrə analitik uçotun düzgün aparıldığını yoxlamaq. Yenidən satmaq və ya ləğv edilmək üçün səhmdarlardan alınmış səhmlərin həqiqi mövcudluğuna əmin olmaq məqsədilə maddi məsul şəxslərlə birgə onların inventarizasiyasını keçirmək.
· Hesabat dövrünün sonuna yolda olan köçürmələrin hesabatlarda düzgün əks etdirildiyinə əmin olmaq üçün təqdim edilmiş ilkin sənədlərlə daxil olan vəsaitləri müqayisə etmək. Əgər auditlə əhatə edilən dövrün sonuna yolda olan köçürmələr üzrə qalıqlar mövcuddursa, bu qalıqların düzgünlüyünə əmin olmaq məqsədilə auditlə əhatə edilən dövrdən sonrakı dövrdə bu məbləğlərin həqiqətən daxil olduğunu yoxlamaq. Kənarlaşma aşkar edilərsə, səbəbini aydınlaşdırmaq.
· Qısamüddətli maliyyə qoyuluşları kimi hesabatlarda əks etdirilən qiymətli kağızlar, depozitlər və verilmiş borclar üzrə subhesabların aparıldığına və müddətinin həqiqətən bir ildən az olduğuna əmin olmaq.
· Depozit hesabların yaradılması şərtlərini təhlil etmək və düzgünlüyünə qiymət vermək. Depozit müqavilələrinin şərtlərini öyrənmək, depozitlərin vaxtında geri alındığını və depozitlərə görə alınmış faizlərin hesabatlarda düzgün əks etdirildiyini yoxlamaq.
· Qiymətli kağızların alış dəyərinin nominal dəyərindən fərqləndiyi hallarda, fərq məbləğinin qiymətli kağızların ödənişi zamanı onların nominal dəyərinə uyğun olduğuna əmin olmaq.
· İstiqrazlar və digər qiymətli kağızlarla bağlı əməliyyatların nəticələrinin, habelə depozitlərə görə alınmış faizlərin mənfəətin və zərərin hesabatında və mənfəət vergisi bəyannaməsində düzgün əks etdirildiyinə əmin olmaq.
· Xarici valyutada həyata keçirilmiş qısamüddətli kapital qoyuluşlarının manatla məzənnəsinin hesabatlarda düzgün əks etdirildiyinə əmin olmaq.
Hesablaşma və kredit əməliyyatlarının auditi
|
|
|
|
|
2010-09-08
Məlumt verirk ki:
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 124 nömrəli, 25 İyun 2010-cu il tarixli qərarı ilə təstiq edilmiş "Terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə |
| |
|
|
2010-08-31
Məlumt verirk ki:
Türkiyə Uçot və Maliyyə Akademikləri Assosiasiyası 2010-cu ilin 14-18 sentyabr tarixlərində İstanbul |
| |
|
|
2010-08-25
Məlumt verirk ki:
Azərbaycan Respublikasının Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsi ilə Azərbaycan Respublikasının Auditorlar Palatası arasında əməkdaşlığa dair Anlaşma Memorandumu imzalanmışdır |
| |
|
|
|
|
|
|
|
|
 |
|
|
