2025-ci ilin 10 mart tarixində Auditorlar Palatasının 2025-ci il üzrə İş Planı”nın 10.2.8-ci “Az Mürəkkəb Təşkilatların Maliyyə Hesabatlarının Auditləri üzrə Beynəlxalq Audit Standartının tətbiqi ilə bağı təlimat” və 10.2.9-cu “Audit meyarları” (moderator – Aparatın rəhbəri Qəşəm Bayramov; məruzəçi – Auditorlar Palatası sədrinin elmi-metodik məsələlər üzrə müşaviri Nəcəf Talıbov), 10.2.10-cu ”Azərbaycan Respublikasında auditor xidməti göstərən şəxslər tərəfindən cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına qarşı mübarizəyə dair qanunvericiliyə riayət edilməsinin monitorinqinin aparılması barədə Qaydalar” (moderator – Aparatın rəhbəri Qəşəm Bayramov; məruzəçilər – Auditin hüquqi tənzimlənməsi və cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə idarəsinin rəisi E.İbrahimov, Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə şöbəsinin müdiri H.Məmmədova) bəndlərində nəzərdə tutulmuş mövzular üzrə seminar keçirilmişdir.
Moderator Q.Bayramov dinləyicilər qismində iştrak edən Auditorlar Palatasının əməkdaşlarını, üzvlərini salamlayıb Az Mürəkkəb Təşkilatların maliyyə hesabatlarının auditi üzrə Beynəlxalq Audit Standartının tətbiqinə dair seminar haqqında məlumat verərək bildirdi ki, LCE üçün İSA xüsusi olaraq daha kiçik və daha az mürəkkəb müəssisələr və təşkilatlar üçün nəzərdə tutulmuş müstəqil qlobal audit standartıdır.
Beynəlxalq Audit Standartlarının əsasında qurulmuş bu standartdan istifadə etməklə həyata keçirilən auditlər uyğun auditlər üçün eyni səviyyədə təminat verir: ağlabatan əminlik.
Standart onu qəbul edən və ya istifadəsinə icazə verən yurisdiksiyalar üçün 15 dekabr 2025-ci il və ya ondan sonra başlayan auditlər üçün qüvvədədir.
Bu nəşr, İAASB-nin Maliyyə Bəyanatlarının Az Mürəkkəb Təşkilatların Auditinə dair Beynəlxalq Audit Standartını (LCE üçün ISA və ya standart) tətbiq edərkən kömək edə biləcək əlavə məlumatlar təqdim edir. Təlimat, ISA-nın LCE üçün uyğun istifadəsini müəyyən etməkdə əhəmiyyətli ola biləcək məsələləri və vəziyyətləri daha yaxşı izah etmək məqsədilə hazırlanmışdır. Bu təlimat, aşağıdakı şəxslər üçün faydalı ola bilər:
(a) Təsdiqləmə və ya tənzimləyici orqanlar və ya müvafiq yerli orqanlar, standartları təyinetmə səlahiyyətinə malik olan təşkilatlar (məsələn, tənzimləyicilər və ya nəzarət orqanları, yurisdiksiyalı/milli standart təyin edənlər, peşəkar mühasibatlıq təşkilatları və ya audit standartlarını təyinetmə səlahiyyəti olan digər orqanlar) bir fərdi yurisdiksiyada ISA-nın LCE üçün icazə verilən istifadə formasını müəyyən edərkən.
(b) Firmalar, LCE üçün ISA-nın istifadəsi ilə bağlı siyasət və prosedurların hazırlanması zamanı.
(c) Müvafiq audit tapşırığının müştəri qəbulunun və ya davamının mərhələsində standartın xüsusi audit tapşırığına tətbiqinin uyğun olub-olmadığını müəyyən edərkən komanda və ya auditorlar.
Bu nəşr LCE üçün ISA-nı dəyişdirmir və ya onu əvəz etmir, çünki yalnız standartın mətninə əsaslanaraq səlahiyyətlidir. Bu nəşri oxumaq, LCE üçün ISA-nın oxunması əvəzi deyil. Bu Əlavə Təlimat tam şəkildə nəzərdə tutulmamış və həmişə LCE üçün ISA-ya istinad edilməlidir.
LCE üçün ISA-nın dizaynının əsasını təşkil edən, az mürəkkəb bir təşkilatın maliyyə bəyanatlarının auditinə dair ayrıca bir standartdır ki:
(a) Tipik olaraq az mürəkkəb bir təşkilatın auditinə aid olan təbii və şəraitlərə mütənasibdir, bu, standartın Müəyyənliyi (Hissə A) tərəfindən izah edilmişdir;
(b) Auditi asanlaşdıran ümumi xüsusiyyətlərə malik təşkilatlarda, kifayət qədər uyğun audit sübutu əldə etmək üçün effektiv və səmərəli şəkildə istifadə edilə bilər, bununla da məqbul bir təminat rəyi əldə edilə bilər;
(c) Riskə əsaslanan yanaşma ilə prinsiplərə əsaslanan tələblərdən istifadə edərək, az mürəkkəbolma xüsusiyyətləri olan müxtəlif şəraitlərə malik təşkilatlarda tətbiq oluna bilər.
Firmalar və komanda və ya auditorlar, standartın düzgün istifadəsini müəyyən etmək üçün Hissə A-ya istinad etməlidirlər. Hissə A həmçinin, LCE üçün ISA-nın düzgün istifadəsini dəstəkləyən qanunverici və ya tənzimləyici orqanların və ya müvafiq yerli orqanların rolunu və məsuliyyətlərini təsvir edir.
Sonra Q.Bayramov sözü Auditorlar Palatası sədrinin elmi-metodik məsələlər üzrə müşaviri Nəcəf Talıbova verdi. Nəcəf Talıbov seminara keçid edərək bildiridi ki, LCE üçün İSA-nın İstifadəsinə Məhdudiyyətlər aşağdakılardır :
Standartın Müəyyənliyinə (Hissə A) yanaşma aşağıda izah edilmişdir. Standartın istifadəsinə dair məhdudiyyətləri başa düşmək vacibdir, çünki standartın tələbləri, özəl və dövlət sektorlarında az kompləksli təşkilatların maliyyə bəyanatlarının auditinin tipik xüsusiyyətinə və şəraitinə mütənasib olaraq hazırlanmışdır. Standart, mürəkkəb məsələləri və ya şəraitləri əhatə etmir və buna görə də, əgər standart Hissə A-da göstərilən çərçivədən kənarda istifadə edilərsə, auditor audit rəyini dəstəkləmək üçün kifayət qədər uyğun audit sübutu əldə edə bilməyəcəkdir.
Standartın istifadəsinin uyğunluğunu qiymətləndirərkən üç əsas komponent mövcuddur:
(a) Standartın istifadəsinin qadağan edildiyi xüsusi təşkilat sinifləri;
(b) Standartın düzgün istifadəsini qiymətləndirərkən nəzərə alınmalı olan keyfiyyət xüsusiyyətləri. Siyahıda verilmiş xüsusiyyətlər, standartın bütün lazımi tələbləri daxil etdiyi az kompleksli təşkilatların auditinin tipik xarakterini və şəraitini təsvir edir;
(c) Qanunverici və ya tənzimləyici orqanlar və ya müvafiq yerli orqanlar tərəfindən müəyyən ediləcək miqyaslı hədlər;
LCE üçün ISA-nın istifadə edilib-edilməyəcəyini müəyyən edərkən, (a), (b) və (c) komponentləri nəzərə alınmalıdır. Hətta bir təşkilat (a)-da göstərilən qadağan edilmiş siniflərə aid olmasa da, onun təbiəti baxımından, standartdan istifadə etmək məqsədilə LCE olması tələb olunur, aşağıdakı qaydalara uyğun olaraq: • (b)-də izah edilən keyfiyyət xarakteristikaları; və
• (c)-də göstərildiyi kimi, qanunverici və ya tənzimləyici orqan(lar) və ya müvafiq yerli orqan(lar) tərəfindən müəyyən edilən miqyaslı hədlər.
Standartın Hissə A-da A.1 paraqrafı, standartın istifadəsinin xüsusi olaraq qadağan edildiyi təşkilat siniflərini və şəraitləri göstərir:
(a) Bəzi təşkilat sinifləri həmişə standartın çərçivəsindən kənarda qalır.
(b) Digər müəyyən edilmiş təşkilat sinifləri qanunverici və ya tənzimləyici orqanlar və ya müvafiq yerli orqanlar tərəfindən dəyişdirilə bilər.
(c) Qrup maliyyə bəyanatlarının auditləri (qrup auditi) zamanı, qrupun hər hansı bir fərdi təşkilatı və ya iş vahidi, standartın istifadəsinin qadağan edildiyi təşkilat siniflərinə aid olduqda və ya komponent auditorları cəlb edildikdə, yalnız məhdud şəraitdə.
Standartın istifadəsi həmişə qadağandır, əgər: (a) Qanun və ya tənzimləmə, standartın istifadəsini qadağan edirsə və ya həmin yurisdiksiyada maliyyə bəyanatlarının auditində LCE üçün ISA-dan başqa audit standartlarının istifadə edilməsini nəzərdə tutursa.
(b) Təşkilat bir səhmdar şirkətidirsə.
Hissə A, standartın istifadəsinin qadağan edildiyi, ictimai maraq xüsusiyyətlərinə malik olan təşkilatları müəyyən edir. Səhmdar şirkətləri ilə yanaşı, Hissə A, ümumiyyətlə ictimai maraq xüsusiyyətləri göstərə biləcək və ISA-nın LCE üçün istifadəsinin uyğun olmadığı müəyyən mürəkkəblik səviyyəsinə malik olan digər təşkilat siniflərini təsvir edir. Belə təşkilatlar üçün qadağa, qanunverici və ya tənzimləyici orqanlar və ya müvafiq yerli orqanlar tərəfindən dəyişdirilə bilər .
LCE üçün ISA yalnız aşağıdakı siniflərə aid təşkilatlar üçün istifadə edilə bilməz:
(a) Əsas funksiyalarından biri ictimaiyyətdən depozitlər qəbul etmək olan təşkilatlar;
(b) Əsas funksiyalarından biri ictimaiyyətə sığorta xidmətləri təqdim etmək olan təşkilatlar;
(c) Bir qanunverici və ya tənzimləyici orqan və ya müvafiq yerli orqan tərəfindən LCE üçün ISA-nın istifadəsinin qadağan edildiyi təşkilat siniflərinə aid olan təşkilatlar .
Q.Bayramov “Audit meyarları” barədə seminara başlayaraq qeyd etdi ki, “Audit meyarları” Auditorlar Palatasının sədri, professor Vahid Novruzov, Palata sədrinin elmi-metodik məsələlər üzrə müşaviri Nəcəf Talıbov, Auditin innovativ inkşafı, operativ tənzimləmə və keyfiyyətin idarə edilməsi idarəsinin sabiq rəisi Qoşqar Əhmədov tərəfindən hazırlanmış və Palata Şurasının 2024-cü il 30 iyul tarixli 367/2 nömrəli qərarı ilə bəyənilmişdir.
“Audit meyarları” aşağdakı giriş və 8 bölmədən ibarətdir:
Giriş;
Audit risklərini müəyyən etmək və qiymətləndirmək, məlumatların bütövlüyünü və etibarlılığını təmin etmək üçün təşkilatın maliyyə hesabatlarının müstəqil şəkildə qiymətləndirilməsi prosesidir. Auditin məqsədi maraqlı tərəfləri təşkilatın maliyyə vəziyyəti və fəaliyyəti haqqında etibarlı məlumatlarla təmin etməkdir. Auditin uğurla aparılması üçün səmərəlilik, keyfiyyət, müstəqillik, səriştə və etika meyarlarına cavab vermək lazımdır. Auditor audit nəticələrinin etibarlılığını və obyektivliyini təmin etmək üçün müstəqil, səriştəli və etikalı olmalıdır.
Auditin aparılması üçün müvafiq meyarların müəyyən edilməsi uğurlu nəticənin əsasını təşkil edir. Meyarlar auditin məqsədinə uyğun olmalı, maraqlı tərəflərlə razılaşdırılmalı, həm də ölçülə və yoxlanıla bilən olmalıdır.
Hər bir audit – yoxlama predmetinin meyarlar üzrə qiymətləndirilməsidir. Uyğun meyarların müəyyənləşdirilməsi audit uğurunun açarıdır. Meyarlar müəyyən edilmədən həyata keçirilən prosedurlar nəticəsiz qala və nəzərdə tutulan audit nəticəsi əldə olunmaya bilər. Auditorun peşəkar mühakiməsi kontekstində, audit tapşırığının əsaslandırılmış ölçülməsi və ya qiymətləndirmənin aparılması üçün müvafiq meyarlar tələb olunur. Bu, istənilən audit növünə aiddir, yəni:
Meyarların müvafiqliyi aşağıdakılara cavab verməlidir:
Q.Bayramov. “Audit meyarları” barədə geniş şərh etmək üçün sözü N,Talıbova verdi. N.Talıbov çıxış edərək bildirdi ki, audit təşkilatın maliyyə hesabatlarının, maliyyə əməliyyatlarının və daxili nəzarət prosedurlarının sistematik şəkildə yoxlanılması və qiymətləndirilməsidir. Müasir şəraitdə yeni dövrün çağırışlarını nəzərdə tutmalı olan audit – səhvləri, riskləri və nöqsanları müəyyən etmək, habelə onların aradan qaldırılması və əməliyyat səmərəliliyinin artırılması məqsədilə tövsiyələr vermək üçün təşkilatın maliyyə, əməliyyat və idarəetmə fəaliyyətinin müstəqil qiymətləndirilməsi prosesidir. Bu baxımdan demək olar ki, auditin məqsədi maliyyə məlumatlarının düzgünlüyünü və etibarlılığını təmin etmək, habelə mümkün səhvləri, saxtakarlıqları və qanun pozuntularını müəyyən etmək və onların qarşısını almaqdır.
Audit maliyyə hesabatlarına etimadı artırmaq məqsədi daşıyır, lakin o, rəhbərliyi və ya idarəetməyə məsul olan şəxsləri öz öhdəliklərindən azad etmir. Korporativ iflaslar və onların maliyyə hesabatlarına təsiri zəif idarəetmənin nəticələridir və şirkətlər keyfiyyətsiz audit nəticəsində uğursuzluğa məruz qalırlar.
Audit (auditor yoxlaması) şirkətin maliyyə, əməliyyat və idarəetmə fəaliyyətini, onun müəyyən edilmiş standartlara və qanunvericiliyə uyğunluğunu yoxlamaqla və qiymətləndirməklə maliyyə hesabatlarının düzgünlüyünün və etibarlılığının təmin edilməsi ilə yanaşı müasir şəraitdə daha bir neçə aktual məqsədin reallaşmasını özündə ehtiva edir.
1. Dələduzluq hallarının və səhvlərin aşkarlanması və qarşısının alınması: Audit saxtalaşdırmaların, sövdələşmə sxemlərinin, daxili nəzarət sistemindəki zəifliklərin, həmçinin səhvlərin və sui-istifadə hallarının aşkar olunmsına kömək edir. Onlar şübhəli əməliyyatları və ya standart prosedurlara uyğunsuzluğu müəyyən etmək üçün təhlil və yoxlama aparırlar ki, bu da təşkilata saxtakarlığın qarşısını almağa kömək edir.
2. Daxili nəzarət sisteminin qiymətləndirilməsi: Auditorlar təşkilatın daxili nəzarət sistemini onun saxtakarlığın, səhvlərin və qanun pozuntularının aşkar edilməsi və qarşısının alınmasında, aktivlərin bütövlüyü və təhlükəsizliyinin təmin edilməsində nə dərəcədə effektiv olduğunu müəyyən etmək üçün qiymətləndirirlər.
3. Fəaliyyətin və səmərəliliyin qiymətləndirilməsi: Audit resurslardan səmərəli istifadəni, məhsuldarlığı, fəaliyyətin məqsəd və göstəricilərə uyğunluğunu, həmçinin idarəetmənin effektivliyini qiymətləndirməyə kömək edir.
4. Təkmilləşdirmə üçün tövsiyələrin verilməsi: Auditorlar öz müşahidə və təhlilləri əsasında təşkilata biznes proseslərini və nəzarəti təkmilləşdirmək, xərcləri azaltmaq üçün tövsiyələr verə bilər. Auditorlar sistemdə aşkar edilmiş zəif cəhətləri təhlil edir və onları aradan qaldırmaq üçün tövsiyələr verir ki, bu da təşkilata riskləri azaltmağa və əməliyyat səmərəliliyini artırmağa kömək edir.
5. Qanunlara və standartlara uyğunluq: Audit təşkilatın qanunvericiliyin, Mühasibat Uçotunun və Maliyyə Hesabatlarının Beynəlxalq Standartlarının və digər aktların hüquqi və tənzimləyici tələblərinə cavab verməsini təmin etməyə kömək edir.
Beləliklə, təşkilatın auditi onun fəaliyyətinin şəffaflığını, etibarlılığını və səmərəliliyini təmin etmək, idarəetməni təkmilləşdirmək, maraqlı tərəflərin maraqlarını qorumaq, habelə daxili nəzarəti təmin etmək üçün zəruridir.
Auditin effektivliyini məhdudlaşdıran bir sıra amillər mövcuddur ki, bunlar da maliyyə hesabatlarının düzgünlüyünə dair ifadə edilmiş rəyin etibarlılığına, maraqlı tərəflərin inamına neqativ təsir göstərir:
• Sifarişçi subyektin fəaliyyəti ilə bağlı auditor təşkilatının məhdud məlumatlı olması;
• Auditorun öz peşəkar mülahizələri əsasında qərar qəbul etməsi prosesində audit işində qaçılmaz subyektivlik elementinin olması;
• Audit zamanı seçmə yanaşmanın tətbiqi;
• Mahiyyətinə görə faktların və rəylərin əsasını təşkil edən auditor sübutlarından istifadə etməsi;
• Risklərin idarə edilməsi mədəniyyətinin zəif inkişaf etməsi;
• İxtisaslı kadr çatışmazlığı;
• Şirkətlərin rəhbərliyi və işçiləri tərəfindən kənar və daxili auditorların işinin xüsusiyyətlərinin düzgün başa düşülməməsi;
• Auditorlar tərəfindən öz vəzifələrini yerinə yetirərkən obyektivlik prinsipinə, auditorların etik kodeksinə və keyfiyyətə riayət edilməməsi;
• Avtomatlaşdırılmış proseslərin tətbiqi;
• Auditorların davamlı ixtisas səviyyəsinin artırılmaması;
• Audit nəticələrinin şirkət rəhbərliyi tərəfindən dəstəklənməməsi;
• Beynəlxalq Audit Standartlarının tələblərinə əməl edilməməsi.
Auditorun fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün meyarlar aşağıdakı kimi ola bilər:
• Fəaliyyət standartlarına uyğunluq;
• Risk əsaslı audit planının hazırlanması, təsdiqi və icrası;
• Sifarişçinin razılığı (şikayətlərin, iradların və audit tövsiyələrinin icrasından imtinanın olmaması);
• Şirkətin gəlirlərinə birbaşa təsir edən praktiki tövsiyələr (auditorlara inam, audit (məsləhətləşmələr) zamanı verilən tövsiyələrin nisbəti və yerinə yetirilən tövsiyələr);
• Biznes mühitinə nəzarət nəticəsində şirkətin aktivlərinin qorunması və ya artırılması, xərclərin və itkilərin azaldılması, pul vəsaitlərinin artırılması və s.;
• Yoxlanılan tərəflə effektiv ünsiyyət və konstruktiv əlaqələr qurulması.
Auditin effektivliyini qiymətləndirmək üçün aşağıdakı göstəricilərdən istifadə etmək olar:
• Təsdiq olunmuş büdcənin icrası;
• Auditin vaxtında başlanması, işlərin son tarixlərinə və həcminə riayət olunması, əsas biznes proseslərini əhatə etmək üçün resursların planlaşdırılması və istifadəsi;
• Hesabatların təqdim olunması üçün son tarixlərə riayət edilməsi;
• İşçi heyətin peşəkarlığı və peşəkar inkişaf proqramının həyata keçirilməsi;
• Şirkətin daxili nəzarət sistemində risklərin və çatışmazlıqların vaxtında və düzgün müəyyən edilməsi;
• Audit risklərinə vaxtında fikir verilməsi;
• Biznes, şirkətin əməliyyat prosesləri və fəaliyyət sahəsi haqqında biliklərin mövcud olması;
• Audit məqsədlərinə nail olmaq üçün audit təşkilatının əməkdaşları tərəfindən xüsusi texniki bacarıq və texnologiyaların mövcudluğu və tətbiqi.
Qeyd etmək vacibdir ki, auditorların effektivliyini və səmərəliliyini qiymətləndirmək üçün universal meyarlar yoxdur. Xüsusi göstəricilərin tərkibi və hədəf dəyərləri şirkətin rəhbərliyi ilə razılaşdırılmaqla onun rəhbəri tərəfindən müəyyən edilir. Onlar əsas “müştərilər” (şirkətin direktorlar şurası və yüksək səviyyəli menecmenti) tərəfindən audit təşkilatlarının fəaliyyətinin təhlili üçün genişləndirilə və audit menecerləri və şirkətin idarəetmə səviyyəsi üçün müfəssəlləşdirilə bilər.
Q.Bayramov daha sonra ”Azərbaycan Respublikasında auditor xidməti göstərən şəxslər trəfindən cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına qarşı mübarizəyə dair qanunvericiliyə riyaət edilməsinin monitorinqinin aparılması barədə Qaydalar”a dair seminara başlayaraq bildirdi ki, bu Qaydalar Auditin hüquqi tənzimlənməsi və cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə idarəsinin rəisi E.İbrahimov və həmin idarənin baş mütəxəssisi Nigar Alxaszadə tərəfindən tərtib edilmiş və Palata Şurasının 2024-cü il 30 sentyabr tarixli 368/3 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmişdir.
Q.Bayramov daha sonra bildirdi ki, həmin Qaydalar aşağıdakı Giriş, 3 bölmədən və 8 fəsildən ibarətdir:
1. GİRİŞ;
Bölmə I. Ümumi Müddəalar;
Fəsil1. Əl/TMM Qanunvericiliyinə Riayət Olunmasının Monitorinqinin Predmeti Və Vəzifələri;
Bölmə II. Əl/TMM Qanunvericiliyinə Riayət Olunmasının Monitorinqi Prosedurları;
Fəsil 2. Əl/TMM Qanunvericiliyinə Riayət Olunmasının Monitorinqinin Təşkili;
Fəsil 3. Əl/TMM Qanunvericiliyinə Riayət Olunmasının Monitorinqinin Keçirilməsi Proqramı;
Fəsil 4. Monitorinq Zamanı Konfidensiallığın Təmin Edilməsi;
Fəsil 5. Müfəttişlər Qrupunun və İdarənin Monitorinq Sənədləri;
Fəsil 6. Əl/TMM Qanunvericiliyinə Riayət Olunmasının Monitorinqinin Nəticələrinin Qiymətləndirilməsi;
Fəsil 7. Əl/TMM Qanunvericiliyinə Riayət Olunmasının Monitorinqinin Nəticələrinin Rəsmiləşdirilməsi və Elan Olunması;
Bölmə III. Yekun Müddəalar;
Fəsil 8. Qaydalara Əlavələr və Düzəlişlərin Edilməsi.
“Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa (bundan sonra - ƏL/TMM haqqında Qanun) uyğun olaraq, ƏL/TMM-in aşkar edilməsi, qarşısının alınması və ölkənin iqtisadi sistemindən qeyri-qanuni məqsədlər üçün istifadə olunma imkanlarını istisna edən şəraitin yaradılması, bu istiqamətdə Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn öhdəliklərin yerinə yetirilməsi, habelə dövlətin və cəmiyyətin maraqlarının qorunması məqsədilə effektiv ölkədaxili və beynəlxalq əməkdaşlığın həyata keçirilməsi ilə bağlı münasibətləri tənzimləyir. Eyni zamanda “Hədəfli maliyyə sanksiyaları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununa uyğun olaraq, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının aidiyyəti qətnamələrinə uyğun olaraq terrorçuluğun, terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinin, kütləvi qırğın silahlarının yayılmasının və kütləvi qırğın silahlarının yayılmasının maliyyələşdirilməsinin qarşısının alınması məqsədilə hədəfli maliyyə sanksiyalarının tətbiqinin hüquqi əsasını və qaydasını müəyyən edir. ƏL/TMM haqqında Qanunun 16.1.6 bəndinə uyğun olaraq Azərbaycan Respublikasının Auditorlar Palatasının auditor xidməti göstərən şəxslərə münasibətdə ƏL/TMM-ə qarşı nəzarət orqanı funksiyasını həyata keçirir. ƏL/TMM haqqında, “Hədəfli maliyyə sanksiyaları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunları (bundan sonra – Qanunlar) və digər normativ sənədlər ƏL/TMM ilə bağlı hüquqpozmaların aşkar edilməsi və qarşısının alınması üçün hüquqi mexanizmin yaradılmasına, cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılması və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsi məqsədi ilə maliyyə sistemindən istifadə olunması imkanlarını istisna edən şəraitin yaradılmasına, bu sahədə dövlətin və cəmiyyətin maraqlarının qorunmasına yönəlmişdir.
ƏL/TMM sahəsində qanunvericiliyin pozulması ilə əlaqədar hüquqpozmalara görə məsuliyyətə cəlb etməklə deyil, habelə hüquqpozmalara şərait yaradan halların müəyyən edilməsi, təhlili, aradan qaldırılması və qabaqlayıcı tədbirlərin görülməsini müəyyən edir.
Bu Qaydalara əsasən nəzarət orqanı tərəfindən Azərbaycan Respublikasında auditor xidməti göstərən şəxslərin Qanunların və digər normativ sənədlərin tələblərinə riayət edilməsinin monitorinqi həyata keçirilir.
Qaydalar - monitorinq aparan və auditor xidməti göstərən şəxslərin hüquq və öhdəliklərini, monitorinq aparan şəxslər tərəfindən nəzarət tədbirlərinin formalaşdırilmasını, nəzarət tədbirlərinin formalaşdırılması zamanı yarana biləcək risk amillərinin nəzərə alınmasını, monitorinqin keçirilməsi üçün Plan-qrafikin hazırlanmasını, nəzarət orqanı tərəfindən auditor xidməti göstərən şəxslərin əvvəlcədən monitorinqlə bağlı məlumatlandırılmasını, monitorinq aparan şəxslər tərəfindən monitorinq zamanı konfidensiallığa riayət edilməsini və monitorinq sənədlərinin qiymətləndirilməsini, aktlaşdırılmasını, Palataya təqdim edilməsini, zərurət yarandığı zaman yenidən monitorinq keçirilməsini, monitorinq sənədlərinin qorunub saxlanılması və nəticələrinin elan edilməsini tənzimləyir.
Q.Bayramov həmin Qaydaları geniş şərh etmək üçün sözü Elnur İbrahimova verdi. E.İbrahimov çıxış edərək bildirdi ki, ƏL/TMM qanunvericiliyinə riayət olunmasının monitorinqinin predmeti və vəzifələri aşağıdakılardır:
- “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun tələblərinə riayət olunmasının monitorinqi Qaydaları (bundan sonra Qaydalar) “Cinayət yolu ilə əldə edilmiş əmlakın leqallaşdırılmasına və terrorçuluğun maliyyələşdirilməsinə qarşı mübarizə haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun, “Hədəfli maliyyə sanksiyaları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanununun (bundan sonra Qanunlar) və digər normativ sənədlərin tələblərinə əsasən hazırlanmışdır.
- Bu Qaydalar auditor xidmətində Qanunların və digər normativ sənədlərin icrasının zəruri olduğu prosedurları müəyyən edir.
- Bu Qaydaların məqsədi auditor xidməti göstərən şəxslərdə Qanunların və digər normativ sənədlərin tələblərinə riayət edilməsinin uyğunluğunun təmin edilməsidir.
- Nəzarət tədbirləri zamanı İdarə və müfəttişlər qrupu auditor xidməti göstərən şəxslər tərəfindən təqdim olunmuş məlumatların təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün tədbirlər görür, məlumatların məxfiliyini və yalnız Qanunla nəzərdə tutulmuş məqsədlərin həyata keçirilməsi üçün istifadəsini təmin edir.
- Bu Qaydalar ƏL/TMM ilə bağlı hüquqpozmaların aşkar edilməsi və qarşısının alınması üçün hüquqi mexanizmin yaradılmasına, ƏL/TMM istiqamətində auditor xidməti göstərən şəxslərin istifadə olunması imkanlarını istisna edən şəraitin yaradılmasına, bu sahədə dövlətin və cəmiyyətin maraqlarının qorunmasına yönəlmişdir.
- Bu Qaydaların müddəaları yalnız ƏL/TMM sahəsində qanunvericiliyin pozulmasına görə məsuliyyətə cəlb etməklə deyil, belə hüquqpozmalara şərait yaradan halların müəyyən edilməsi, təhlili, aradan qaldırılması üzrə qabaqlayıcı tədbirlər vasitəsilə həyata keçirilir.
- Auditorlar Palatasının konkret sahəsini tənzimləyən normativ sənədləri ilə bu Qaydalarda nəzərdə tutulmuş müddəaları tamamlayan müddəalar müəyyən oluna bilər.
- Planlaşdırılmış ƏL/TMM qanunvericiliyinə riayət olunmasının monitorinqi Şura tərəfindən təsdiq olunmuş illik plan-qrafik əsasında aparılır.
- Planlaşdırılmış əyani monitorinqin müddəti 20 (iyirmi) iş günündən artıq olmamalıdır. İdarə tərəfindən auditor xidməti göstərən şəxslərə planlaşdırılmış əyani monitorinqin başlanmasının məlumatlandırılması bu Qaydaların 2-ci bölməsinin müddəalarına əsasən aparılır.
- İdarəyə təqdim edilmiş ƏL/TMM qanunvericiliyinə riayət olunmasının monitorinqi üzrə nəticələrin qiymətləndirilməsi müddəti 15 (on beş) iş günü ərzində həyata keçirilir.
Plandankənar əyani monitorinq auditor xidməti göstərən şəxslərə əvvəlcədən xəbərdarlıq edilmədən həyata keçirilir. Bu monitorinqin keçirilməsi haqqında qərar auditor xidməti göstərən şəxslərə monitorinqin başlandığı an təqdim olunur.
Plandankənar əyani monitorinqin keçirilməsi barədə müvafiq qərar bu Qaydanın 1.16.1-ci maddəsinə əsasən Palata sədri tərəfindən qəbul olunur.
Plandankənar əyani monitorinqin müddəti 20 (iyirmi) iş günündən artıq olmamalıdır.
Plandankənar ƏL/TMM qanunvericiliyinə riayət olunmasının monitorinqi aşağıdakı hallarda keçirilir:
- nəzarət orqanına Qanunun tələblərinin pozulması faktları haqqında mənbəyi bəlli olan məlumat və ya şikayət daxil olduqda,
- sonuncu monitorinq nəticəsində aşkar edilmiş pozuntuların və ya onların nəticələrinin müəyyən edilmiş müddət ərzində aradan qaldırılmasına dair məlumat və sənədlər auditor xidməti göstərən şəxslər tərəfindən İdarəyə təqdim edilmədikdə və ya verilmiş məlumatın yanlış olduğu müəyyən edildikdə və ya bunun üçün şübhələr olduqda.
Təkrar monitorinq auditor xidməti göstərən şəxslərin planlaşdırılmış monitorinqin nəticəsi ilə razılaşmadıqları zaman müraciətlərinə əsasən İdarə rəisi tərəfindən təyin olunur.
Auditor xidməti göstərən şəxslər tərəfindən təqdim edilmiş sənədlərin surəti İdarə və müfəttişlər qrupu tərəfindən qaytanlanır (tikilir), “əsli ilə düzdür” ifadəsi və tarix qeyd olunur, imzalanır, möhürlənir və İdarədə monitorinq sübutu kimi saxlanılır.
Müfəttişlər qrupu tərəfindən aparılan ƏL/TMM qanunvericiliyinə riayət olunmasının monitorinqi konfidensiallıq prinsiplərinə əməl olunmaqla yerinə yetirilir. İdarə və müfəttişlər qrupu auditor xidməti göstərən şəxslərə aid olan məlumatların konfidensialığını təmin edirlər. Məxfilik prinsipinə əməl etmək auditor xidməti göstərən şəxslər ilə münasibətlərin davam edib - etməməsindən asılı olmayaraq qeyri-məhdud müddətə məcburidir.
Palata sədrinin əmrinə əsasən Auditorlar Palatası hər bir müfəttiş və İdarənin əməkdaşları ilə məxfilik və müstəqillik prinsiplərinə əməl edilməsinə görə “Konfidensiallıq 15 Bəyannaməsi” bağlayır.
Konfidensiallıq prinsiplərinə əməl olunması məqsədilə monitorinq zamanı müfəttişlər qrupu tərəfindən tərtib olunan monitorinq sənədlərində auditor xidməti göstərən şəxslərin sənədləri məxfi saxlanılmalıdır. Müfəttişlərin monitorinq zamanı lüzumsuz olaraq sənədlərin surətini çıxarması və özündə saxlamasına yol verilmir.
Bütün monitorinq məlumatlarına müfəttişlər qrupu və İdarə tərəfindən konfidensiallıq təminatı verilir.
İdarə və müfəttişlər qrupu ƏL/TMM qanunvericiliyinə riayət olunmasının monitorinqi zamanı əldə olunmuş məlumatlardan yalnız xidməti vəzifələrin icrasi üçün istifadə edir və məlumatların üçüncü şəxslərə bildirilməsi (ötürülməsi) üçün məsuliyyət daşıyırlar.
Bu Qaydalar qanuna müvafiq olaraq mətbuatda dərc olunan ictimai əhəmiyyətli hesab olunan məlumatlara aid edilmir.
ƏL/TMM qanunvericiliyinə riayət olunmasının monitorinqinə dair monitorinq sənədlərinin forması – sorğu anketləri, qiymətləndirmə cədvəli, hesabat forması və sairə İdarə tərəfindən təsdiq olunur.
ƏL/TMM qanunvericiliyinə riayət olunmasının monitorinqi dövründə müfəttişlər qrupu tərəfindən sorğu anketləri doldurulur və müfəttişlər qrupu ilə birlikdə İdarə rəisi tərəfindən imzalanır.
Hər bir sorğu anketində müfəttişlər tərəfindən konkret olaraq “Bəli”, “Xeyr” və ya “Qismən” ifadələri işlədilməlidir. Sorğu anketlərinin “Qeyd” sütununda monitorinq olunan auditor xidməti göstərən şəxslər tərəfindən təqdim edilmiş izahat və ya şərhlərə istinadlar qeyd edilir.
Müfəttişlər qrupunun monitorinq sənədləri, həmçinin monitorinqə dair auditor xidməti göstərən şəxslər tərəfindən təqdim edilmiş izahat və şərhlər, müfəttişlər qrupunun hesabatı və İdarənin yekun hesabatı ƏL/TMM qanunvericiliyinə riayət olunmasının monitorinqi dosyesinə daxil edilir və İdarənin arxivində saxlanılır.
Müfəttişlər qrupu bütün tərtib və icra edilmiş monitorinq sənədlərini İdarəyə təhvil verir. Monitorinq sənədlərinin təhvil verilməsi zamanı müfəttişlər qrupu jurnalda imza etməlidir.
ƏL/TMM qanunvericiliyinə riayət olunmasının monitorinqinin nəticələri monitorinq keçirilməsi haqqında akt (bundan sonra – akt) ilə rəsmiləşdirilir. Akt asan oxunmalı və aydın olmalı, nəticələri isə obyektiv və dəqiq faktlara əsaslanmalıdır.
Akt iki nüsxədə hazırlanır, bir nüsxəsi monitorinq başa çatdığı tarixdən növbəti 7 (yeddi) iş günü müddətində auditor xidməti göstərən şəxslərə göndərilir, digər nüsxəsi isə İdarədə saxlanılır.
Akt nəzarət orqanının icazəsi olmadan açıqlana bilməz Akt ilə yalnız auditor xidməti göstərən şəxslər tаnış оlа bilər.
Akt monitorinqin başa çatdığı gündən ən azı 3 iş günündən gec olmayaraq monitorinqdə iştirak edən müfəttişlər qrupu tərəfindən tərtib edilərək müfəttişlər qrupu və auditor xidməti göstərən şəxslər tərəfindən imzalanır. Aktı imzalamış müfəttişlər qrupu aktda qeyd olunan məlumatların düzgünlüyünə görə məsuliyyət daşıyırlar. Monitorinq zamanı aşkar olunmuş pozuntu faktlarını təsdiq edən sənədlər akta əlavə edilir
Akt monitorinqdə iştirak etmiş müfəttişlər qrupu tərəfindən imzalandıqdan sonra onun bir nüsxəsi rəsmi təqdimetmə qaydasında və ya sifarişli poçt vasitəsilə auditor xidməti göstərən şəxslərə imzalanmaq üçün təqdim edilir. Auditor xidməti göstərən şəxslər 3 (üç) iş günü ərzində akt ilə tanış olur və onu imzalayaraq, rəsmi qaydada İdarəyə qaytarır. Bundan sonra aktın ikinci nüsxəsi alınmasını təsdiq edən üsulla auditor xidməti göstərən şəxslərə göndərilir.
ƏL/TMM qanunvericiliyinə riayət olunmasının monitorinqinin nəticələrinin qiymətləndirilməsinə dair məlumat (konfidensial məlumatlar istisna olmaqla) Palatanın internet saytında 1 həftə ərzində yerləşdirilir.
Tədbirdə onlayn qaydada Auditorlar Palatasının üzvləri olan 96 nəfər auditor təşkilatının nümayəndələri, sərbəst auditorlar və Palatanın əməkdaşları iştirak etmişdir.
Azərbaycan Respublikasının Auditorlar Palatası
