2025-ci ilin 4 iyun tarixində Auditorlar Palatasının 2025-ci il üzrə iş planının 10.2.16- cı “Publik hüquqi şəxslər və korporativ idarəetmə” (moderator-Aparatın rəhbəri Qəşəm Bayramov; məruzəçi-Audiorlar Palatası sədrinin elmi-metodik məsələlər üzrə müşaviri Nəcəf Talıbov) bəndində nəzərdə tutulmuş mövzu üzrə seminar keçirilmişdir. Moderator Q.Bayramov dinləyicilər qismində iştirak edən Auditorlar Palatasının əməkdaşlarını və üzvlərini salamlayıb Publik hüquqi şəxslər və korporativ idarəetmə barədə məlumat verərək bildirdi ki, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2018-ci il 06 iyul tarixli 173 nömrəli fərmanı ilə Publik hüquqi şəxslərin nümunəvi nizamnaməsi təsdiq edilmişdir. Nümunəvi nizamnamə aşağıdakı 8 bölmədən ibarətdir:
1. Ümumi müddəalar
2. Qurumun fəaliyyətinin istiqamətləri
3. Qurumun nəzarəti və hüquqları
4. Qurumun idarə edilməsi
5. Qurumun nizamnamə fondu, əmlakı və maliyyə fəaliyyətinin əsasları
6. Qurumun fəaliyyətinə nəzarətin forması və dairəsi
7. Qurumda uçot və hesabat 8. Qurumun dəyişməsi və yenidən qurulması.
Publik hüquqi şəxslər “Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununnun 12-ci “Kommersiya təşkilatlarının maliyyə hesabatlarının təqdim edilməsi və dərc edilməsi qaydası” maddəsində nəzərdə tutulmuş qaydada mühasibat uçotunu aparır, maliyyə hesabatlarını hazırlayır, təqdim edir və dərc etdirir. Publik hüquqi şəxslərin Nümunəvi Nizamnaməsinin 7-ci “Qurumda uçot və hesabat” maddəsinin 7.4-cü bəndinə əsasən, Publik Hüquqi şəxslər maliyyə hesabatlarının düzgünlüyünü yoxlatdırmaq üçün müstəqil (kənar) auditor cəlb edir. “Mühasibat uçotu haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 12.3.1-ci maddəsinə əsasən, Publik hüquqi şəxslər illik maliyyə hesabatlarını auditor rəyi ilə birlikdə öz internet səhifəsində yerləşdirir və ya mətbuatda dərc etdirir. Azərbaycan Respublikasının təsərrüfat cəmiyyətlərində qabaqcıl idarəetmə təcrübəsini tətbiq etmək məqsədi ilə Azərbaycan Respublikasının İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin nəzdində yaradılmış, aidiyyəti dövlət orqanları, Bakı Fond Birjası və Beynəlxalq Maliyyə Korporasiyasının nümayəndələrindən ibarət olan İşçi Qrupu tərəfindən Azərbaycan Korporativ İdarəetmə Standartları hazırlanmışdır. İdarəetmənin təkmilləşdirilməsi baxımından Standartların tətbiqi istənilən təşkilatihüquqi formada fəaliyyət göstərən təsərrüfat cəmiyyətləri üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bununla belə, səhmdar cəmiyyətləri üçün onların əhəmiyyəti müstəsnadır. Belə ki, məhz bu növ təsərrüfat cəmiyyətlərində mülkiyyət və idarəetmə funksiyalarının birbirindən ayrılması özünü açıq-aydın göstərir ki, bu da səhmdarların mənafelərinin qorunması istiqamətində qabaqcıl korporativ idarəetmə təcrübəsinin tətbiqini zəruri edir. Standartlar ən yaxşı korporativ idarəetmə təcrübəsinə uyğun olaraq təsərrüfat cəmiyyətlərinin idarəetmə orqanlarının səlahiyyət və vəzifələrini müəyyən etməklə, onların işinin effektiv təşkili və səhmdarların hüquqlarının qorunması üçün zəmin yaratmaqla cəmiyyətin şəffaf fəaliyyətinin təmin olunmasına dair qaydaları təsbit edir. Sənəddə həmçinin etibarlı və şəffaf hesabatlılıq sisteminin təşkili baxımından daxili nəzarət və risklərin idarə edilməsinə dair tələblər də nəzərdə tutulmuşdur. Standartların məqsədi korporativ idarəetməyə dair yerli və beynəlxalq təcrübələri uzlaşdırmaqla, təsərrüfat cəmiyyətlərində qabaqcıl korporativ idarəetmə mexanizmlərinin tətbiq olunmasında köməklik etməkdən ibarətdir. Bununla Standartlar cəmiyyətlərin istənilən iqtisadi konyunkturda rəqabətə davamlılığını və investorlar üçün cəlbediciliyini artırmağa yönəlmişdir. Standartlar İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının Korporativ İdarəetmə Prinsiplərinə uyğun hazırlanmışdır. Eyni zamanda, Standartlar korporativ idarəetmə sahəsində qanunvericiliklə tənzimlənməyən məsələlərdə ən yaxşı təcrübənin tətbiq olunmasına xidmət edir. Bu isə öz növbəsində, bütövlükdə korporativ idarəetmənin tətbiqi istiqamətində mövcud olan maneələrin müəyyən edib aradan qaldırılmasında, Azərbaycan şirkətlərində korporativ idarəetməni İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının Korporativ İdarəetmə Prinsiplərinə uyğun təşkil olunmasında yardım göstərəcəkdir. Publik hüquqi şəxslər öz fəaliyyətində və idarəetmədə mütərəqqi korporativ idarəetmə standartlarını tətbiq edir. Korporativ idarəetmə-səhmdar cəmiyyətinin idarə edilməsi ilə bağlı səhmdarlar, Müşahidə Şurası (Direktorlar Şurası), icra orqanı, struktur bölmələri və maraqlı tərəflər arasında yaranan ictimai münasibətlər və onları tənzimləyən normalar sistemidir. Korporativ idarəetmə modelləri aşağıdakılardır;
1. İngilis-amerikan modeli-bu modeli səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri, təbii ki, burada söz bu modelin klassik növündən gedir., səhmlərin çoxlu sayda səhmdarlar arasında bölüşdürülməsi və minoritar səhmdarların çoxluq təşkil etməsidir.
2. Alman-holland modeli-bu nodelin əsas səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri odur ki, burada səhmlər və ya səhmlərin nəzarət zərfi müəyyən qruplara (fiziki və hüquqi şəxslərə) məxsusdur və səhmdar cəmiyyətlərin idarəetmə orqanları onlar tərəfindən formalaşdırılır.
3. Yapon modeli-bu modelin əsas xüsusiyyəti idarəçiliyə əmək kollektivini cəlb etməkdir.
Yaxşı korporativ idarəetmə şirkətlərə daha səmərəli fəaliyyət göstərməyə, kapitala çıxış imkanlarını yaxşılaşdırmağa, riskləri azatmağa və səmərəsiz idarəetmədən qorunmağa kömək edir. Bu isə şirkətləri investorlar üçün daha hesabatlı və şəffaf edir. Şəffaflıq və açıqlıq korporativ idarəetmənin əsas aspektlərindən biridir. Sonra Q.Bayramov sözü Auditorlar Palatası sədrinin elmi-metodik məsələlər üzrə müşaviri Nəcəf Talıbova verdi. Nəcəf Talıbov çıxış edərək bildirdi ki, müasir bazar iqtisadiyyatında korporativ idarəetmə dedikdə müəssisə və təşkilatların səhmdarlarının (iştirakçıların) hüquqlarının qanunvericiliyə uyğun olaraq həyata keçirilməsi məqsədilə təsərrüfat cəmiyyətlərinin idarə edilməsi ilə bağlı proseslər, həmçinin bu proseslərin iştirakçıları olan struktur bölmələr və şəxslər nəzərdə tutulur. Korporativ idarəetmənin qüsursuz təşkili təsərrüfat cəmiyyətlərində idarəetmə səmərəliliyinin yüksəldilməsi yolu ilə təşkilatın faydalılıq əmsalının yüksəlməsinə səbəb olur. Hazırda dünya miqyasında korporativ idarəetmə sahəsində gedən sürətli inkişaf və islahatları nəzərə alaraq, gələcəkdə Standartların strukturunda və ya tərkibində dəyişikliklər ola biləcəyi ehtimalı da mövcuddur. Günümüzdə də Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi ölkədə fəaliyyət göstərən kiçik və orta biznes müəssisə və təşkilatlarında daimi olaraq korporativ idarəetmə sahəsində yenilikərin tətbiqinə və ölkəmizdə xarici təcrübənin tətbiq olunmasına dair bir sıra işlər görür. Bu tədqiqatın məqsədi korporativ idarəetmə fəaliyyətindən daha səmərəli istifadə etmək, həmçinin ölkənin inkişafına təsirinin artırılması üçün rəqabətliliyin gücləndirilməsinə nail olmaq, eyni zamanda qlobal şəraitdə fəaliyyət aspektlərini genişləndirmək üçün korporativ idarəetmə fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi yollarını müəyyənləşdirməkdən ibarətdir. Hər hansı bir müəssisə və ya təşkilatın idarə olunması olduqca mürəkkəb bir prosesdir. XX əsrin 30-cu illərindən sonra inkişaf edən bazar iqtisadiyyatı idarəetmədə mürəkkəb bir mexanizmin formalaşması ilə nəticələnmişdir. Zaman keçdikcə sahibkarlar məşğul olduqları kommersiya fəaliyyətinin bir hissəsini idarəetmək üçün müəyyən şəxslərə ötürmək zərurəti yarandı ki, bu da öz növbəsində bazar iqtisadiyyatında korporativ idarəetmənin yaranmasına və formalaşmasının bir hissəsini təşkil etdi. Hazırki dövrdə də korporativ idarəetmənin iqtisadiyyatdakı rolu olduqca yüksəkdir. Əvvəlki illərdə inspektorlar hər hansı bir sahəyə investisiya qoymazdan əvvəl şirktələrin təkcə maliyyə göstəricilərinə nəzər yetirirdisə hazırki dövrdə investorlar şirkətlətin maliyyə göstəriciləri ilə paralel olaraq şirkətlərin idarəetmə indeksinə, korporativ dəyərlərinin hansı formada təşkil olunmasına da nəzər yetirirlər. Korporativ idarəetmə termini dilimizdə adətən iki cür izah edilir. Birincisi səhmdar cəmiyyətlərinin idarəedilməsinin mexanizminin məcmusu kimi başa düşülür. Digər tərəfdən isə bu anlayış korperasiyalarda müxtəlif iştirakçılar arasında (səhmdarlar, idarə heyəti, müşahidə şurası və işçilər) hüquq və öhdəliklərinin bölgüsünün tənzimlənməsi sistemi kimi izah olunur. Korporativ idarəetmənin formalaşmasının bir neçə forması olsa da hər bir ölkədə bu idarəetmə mexanizminin formalaşması müəyyən fərqliliklər ilə baş verir. Bu fərqliliklərin olmasının isə bir sıra səbəbləri vardır ki, bu səbəblər ölkənin iqtisadi inkişaf səviyyəsi, ölkənin coğrai mövqeyi, ölkədəki iqtisadi münasibətlərin inkişaf səviyyəsi və s. ola bilər. Azərbaycanda korporativ idarəetmə ölkə qanunvericiliyinin və Iqtisadi Əməkdaşlıq və Inkişaf təşkilatının 1999-cu ildə qəbul etdiyi və 2004-cü ildə yenidən baxılaraq qəbul etdiyi prinsiplər ilə həyata keçirilir. Məcburi korporativ idarəetmə prinsipləri ilə yanaşı ölkəmizdə “Azərbaycan Korporativ Idarəetmə Standartları” da mövcuddur. Həmin standartlar “Iqtisadi Əməkdaşlıq və Inkişaf Təşkilatı”nın (IƏIT) “Korporativ Idarəetmə Prinsipləri”nin 2004-cü ildəki buraxılışına əsasən işlənib hazırlanmış və könüllüxarakter daşıyır. Korporativ idarəetmə standartlarını 2 istiqamətdə dəyərləndirmək lazımdır. Bunlardan birincisi, şirkətlərin və ya müəssisələrin korporativ idarəetməsidir. Ona görə də ilk öncə bu cür şirkətlərin həm beynəlmilər, həm də milli səviyyədə istifadə olunan anlayışını araşdıraq. Işləmə prossesləri tək bir nəfərə bağlı olmayan şirkətlərə korporativ şirkətlər deyilir. Korporativ şirkətlərdə görüləcək işlər əvvəlcədən planlanmış, təsdiqlənmiş strategiyaya, dəyərlərə, şirkətin mədəniyyətinə uyğun olaraq görülür. Həmçinin hər sahənin öz mütəxəssisi və ya işçiləri vardır. Hərkəs hansı işi necə görməli olduğunu əvvəlcədən bilir. Korporativləşmiş şirkətlərdə komanda ən üstdəki bir şəxsin idarəsi ilə yox, bağlı olduqları departamentlərin idarəetməsi ilə işləyirlər. Bir nəfərin əksikliyi və ya ikirləri ümumi prossesi dəyişdirmir. Azərbaycanda fəaliyyət göstərən şirkətlərin korporativ idarəetmə prinsipləri vardır və Əsas bank Keyretsu İdarə heyəti Hökümət “Iqtisadi islahatlar” elmi-analitik jurnal № 4(5) 83. Burada da istifadə edilən prinsiplər həmin şirkətin dəyərlərindən, hədələrindən və sairdən asılı olaraq dəyişə bilər. Bunlara misal göstərmək olar: İctimaiyyət qarşısında hesabatlılıq Şirkət öz fəaliyyətində baş verən bütün yeniliklər və hadisələr barədə geniş ictimaiyyəti və tərəfdaşlarını vaxtlı-vaxtında məlumatlandırır. Bu məqsədlə şirkətin veb-saytından, eləcə də digər kommunikasiya alətlərindən istifadə olunur. Bütün maraqlı tərələrin hüquqlarına hörmət edilməsi və maraqlarının nəzərdə alınması Şirkət və onunla işgüzar və ya tərəfdaşlıq münasibətləri qurmuş bütün auditoriyalar (əməkdaşlar, partnyorlar, müştərilər, dövlət orqanları və digərləri) bu münasibətlərin qarşılıqlı etimad şəraitində inkişaf etməsində maraqlıdırlar. Etik davranış ideyalarının kultivasiyası Ən mühüm aktivinin məhz əməkdaşları və müştəriləri olduğunu anlayaraq, şirkət hər iki tərəf arasında harmonik münasibətlərin təmin edilməsi üçün etik davranış ideyalarını təbliğ edir. Bu məsələlər şirkət daxilində tətbiq edilmiş “Korporativ Iş Etikası” və “Müştərilərlə Rəftarla bağlı Daxili Qaydalar”la tənzimlənir. Qərar qəbul etmə və risklərin idarə edilməsi Qərar qəbul etmə prosesində bütün ssenarilər təhlil edilir və istənilən vəziyyətə adekvat reaksiya verilməsi üçün potensial risklər müəyyən edilərək daxili prosedurlara əsasən qiymətləndirilir. Bu proseslərə effektiv nəzarət olunması üçün şirkətdə daxili auditor xidməti fəaliyyət göstərir. Məsuliyyətli biznes və korporativ vətəndaşlıq Biznesin yalnız kommersiya maraqları ilə məhdudlaşmadığı, həmçinin ictimai maraqlara da xidmət etməli olduğu mühüm məsələlərdəndir. Yuxarıda qeyd etdiyim prinsiplər fərqli şirkətlərin yanaşmasına görə artırıla, azaldıla və ya dəyişikliyə məruz qala və təbii ki, yerləşdiyi mühitə uyğun müəyyən milliləşmiş qaydalara sahib ola bilər. Azərbaycanda son illərdə hüquqi şəxslərin yaradılması sahəsində qanunvericilikdə inkişaf sahibkarlıq mühitini biznesə başlamaq üçün cəlbedici etmişdir. 2018-ci il Dünya Bankının Doing Business hesabatına görə, Azərbaycan biznesə start verilməsi kateqoriyasında dünyada ilk 20 ölkə arasında yer almışdır. Halbuki biznesin yaradılması və həyata keçirilməsində peşakar məsləhətləşmələr olmadan təsadüi qərarların verilməsi gələcəkdə potensial problemlərin baş verməsinə səbəb ola bilər. Bu səbəbdən, başlanğıc üçün daha əlverişli təşkilati -hüquqi formanın və sonda əmlakın idarə edilməsinin daha yaxşı formasının seçilməsi ən ümdə məsələlərdən olmuşdur ki, bu da xərclərin azaldılmasının mümkün ən yaxşı hüquqi yolunun seçilməsini tələb edir . Azərbaycanda məcburi qüvvə daşıyan korporativ idarəetmə normaları sırasında hüquqi şəxsin idarəetmə orqanlarında təmsil olunan şəxslərə münasibətdə idusiar vəzifələrinin müəyyən olunmasına aid müddəalar nisbətən yaxın keçmişdə Mülki Məcəlləyə əlavə edilmişdir. Birbaşa bu tərzdə adlandırılmış olmasa da, Mülki Məcəllənin müvaiq müddəasını nəzərdən keçirdikdə görürük ki, idusiar vəzifələr əsasən vicdanlılıq (duty of good faith), qayğı (duty of care) və sadiqlik (duty of loyalty) vəzifələrini ehtiva edir. Konkret olaraq, hüquqi şəxs adından çıxış edən şəxs, o cümlədən hüquqi şəxsin idarəetmə orqanlarında (müşahidə şurası, icra orqanı) təmsil olunan hər hansı şəxs, təmsil etdiyi hüquqi şəxsin mənafeləri üçün vəzifələrini yerinə yetirərkən vicdanla, [peşəkar qaydada və məntiqlə hərəkət etmək və ehtiyatlı olmağa, hüquqi şəxsin və onun bütün iştirakçılarının maraqlarına sadiq olmaq və hüquqi şəxsin maraqlarını öz maraqlarından üstün tutmağa borcludur.
Tədbirin sonunda dinləyiciləri marağlandıran suallar cavablandırılmışdır. Azərbaycan Respublikası Auditorlar Palatası
