Bakı, 09 iyun
Müasir audit praktikasında auditorun müstəqilliyinin qorunması peşə etikasının, ictimai etimadın və maliyyə hesabatlarının etibarlılığının əsas şərtlərindən biri hesab olunur. Xüsusilə auditor təşkilatları tərəfindən qeyri-təsdiqləmə xidmətlərinin göstərilməsi zamanı maraqların toqquşması, özünü yoxlama təhlükəsi və obyektivliyin pozulması kimi risklər beynəlxalq səviyyədə ciddi nəzarət predmetidir. Bu baxımdan beynəlxalq etika standartları auditorun həm zehni, həm də görünüşdə müstəqilliyinin qorunmasını audit peşəsinin fundamental prinsipi kimi müəyyən edir.
Qlobal praktikada baş vermiş maliyyə qalmaqalları auditor müstəqilliyinin zəifləməsinin bütöv maliyyə bazarlarına və investor etimadına ciddi təsir göstərə biləcəyini nümayiş etdirib. Buna görə də qeyri-təsdiqləmə xidmətlərinin göstərilməsi zamanı risklərin düzgün qiymətləndirilməsi, funksiyaların ayrılması, daxili keyfiyyət nəzarəti mexanizmlərinin tətbiqi və beynəlxalq etika tələblərinə riayət olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan Respublikasının Auditorlar Palatası tərəfindən növbəti video rubrika təqdim olunub. Palatanın auditoru Rüfət Əliyevin çıxış etdiyi “Auditin müstəqilliyi və qeyri-təsdiqləmə xidmətləri” adlı bu çarxda sahənin ən aktual məsələlərinə toxunulub. Ekspert çıxışında təsdiqləmə və qeyri-təsdiqləmə xidmətləri arasındakı əsas fərqləri izah edib, auditor müstəqilliyinə yönələn təhdidləri, beynəlxalq etika standartlarının prinsiplərini, ictimai əhəmiyyətli qurumlara dair məhdudiyyətləri və risklərin effektiv idarə olunması mexanizmlərini geniş şəkildə təhlil edib.
1. Təsdiqləmə tapşırığı nədir?
Sual: Təsdiqləmə tapşırığı dedikdə nəyi nəzərdə tuturuq?
Sadə dildə desək, təsdiqləmə tapşırığı bir auditorun və ya müstəqil mütəxəssisin hansısa məlumatın — məsələn, maliyyə hesabatlarının düzgün və etibarlı olub-olmadığı barədə rəsmi rəy verdiyi xidmətdir.
Əsas məqsəd budur: investorlar, kreditorlar, dövlət qurumları və digər maraqlı tərəflər qərar qəbul edərkən bu məlumatlara güvənə bilsinlər. Yəni auditor bir növ "məlumatın keyfiyyət möhürünü" vurur.
Sual: Yəni auditor rəyi olmadan həmin maliyyə hesabatları istifadəçi üçün sadəcə şirkətin öz iddiasıdır?
Tam dəqiq. Auditor rəyi olduqda isə üçüncü, müstəqil tərəfin təsdiqi var və bu, hesabatın çəkisini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
2. Qeyri-təsdiqləmə xidmətləri nədir? Təsdiqləmə tapşırıqları olmayan xidmətlər nədir?
Sual: Bəs təsdiqləmə tapşırığı olmayan xidmətlər? Bunlar nədir?
Bu xidmətlər "non-assurance services" adlanır. Auditor şirkəti onları göstərir, amma burada heç bir rəy, heç bir təminat vermir. Sadəcə peşəkar dəstək təklif edir.
Diqqət edin — bu xidmətlərdə auditor sadəcə "köməkçi" və ya "məsləhətçi" rolundadır. Yəni o, hər hansı məlumatın düzgün olduğunu təsdiqləmir, sadəcə müştəriyə kömək edir.
Sual: Yəni fərq prinsipialdır: birində auditor "hakim" rolunda, digərində isə "məsləhətçi" rolunda.
Çox dəqiq müqayisədir. Və əsl problem də məhz burada başlayır — eyni şəxs hər iki rolu eyni müştəri üçün eyni zamanda yerinə yetirməyə çalışdıqda.
3. Niyə eyni auditor hər iki xidməti vermək istəyir?
Sual: Yaxşı, onda məntiqi sual: niyə auditor şirkətləri belə bir kombinasiyaya can atırlar?
İki əsas səbəb var. Birincisi — müştəri tələbidir. Şirkətlər bir qapıdan kompleks xidmət almaq istəyir. İkincisi — auditor üçün əlavə gəlir mənbəyidir.
|
PRAKTİKİ KEYS: Tikinti şirkəti və auditor Tikinti sahəsində fəaliyyət göstərən şirkət auditor təşkilatına müraciət edir. Şirkətin istəkləri: • İllik maliyyə hesabatlarının auditi; • Vergi məsləhəti (xərclərin optimallaşdırılması üzrə); • Yeni filial üçün mühasibat sisteminin qurulması Şirkətin məntiqi: "Bir auditor şirkəti hər üç xidməti gördükdə, vaxtımıza qənaət olar, xərc azalar, kommunikasiya rahat olar." ✓ Şirkət üçün rahat, lakin auditor üçün ciddi müstəqillik riski yaradır. |
Auditor şirkətin fəaliyyətini artıq yaxından bildiyi üçün əlavə xidmətləri də səmərəli göstərə bilər. Bazar baxımından bu, məntiqlidir. Amma peşəkar etika baxımından burada böyük "amma" var.
4. Risklər: müstəqilliyə təhdid
Sual: Gəlin bu "amma"nı açıqlayaq. Hansı risklər yaranır?
Ən böyük risk "özünü yoxlama təhlükəsi" adlanır — beynəlxalq standartlarda "self-review threat".
Təsəvvür edin — bir müəllim öz şagirdinin imtahanını yoxlasa, problem yoxdur. Amma müəllim öz cavabını özü yoxlasa? Obyektiv ola bilərmi?
Sual: Heç vaxt. Çünki kimsə öz işindəki səhvi görmək istəmir.
Məhz. Auditor da insandır. Əgər o, şirkətin maliyyə sistemini özü qurubsa və sonra həmin sistemi audit edirsə, öz səhvini etiraf etmək psixoloji baxımdan çətindir.
Yaranan əsas risklər:
• Müstəqilliyin pozulması — peşənin əsas prinsipinə zərbə.
• Maraqların toqquşması — auditor həm məsləhətçi, həm yoxlayıcı rolunda.
• Subyektiv qərar vermə ehtimalı.
• Auditor rəyinə ictimaiyyətin etibarının azalması.
Standart istinadı: Bu prinsiplər "Auditor xidməti haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununun müvafiq müddəaları və IESBA Beynəlxalq Etika Məcəlləsinin Bölmə 120 (Konseptual çərçivə) ilə tənzimlənir.
5. Beynəlxalq standartlar bu məsələyə necə yanaşır?
Sual: Beynəlxalq səviyyədə bu məsələ necə tənzimlənir?
Əsas tənzimləyici sənəd IESBA tərəfindən hazırlanmış "Peşəkar Mühasiblərin Beynəlxalq Etika Məcəlləsi"dir. Bu məcəllədə Bölmə 600 birbaşa qeyri-təsdiqləmə xidmətlərinə həsr olunub.
Bu bölmənin əsas prinsipi belədir: auditor hər hansı qeyri-təsdiqləmə xidməti qəbul etməzdən əvvəl müstəqilliyə təhdidləri müəyyən etməli, qiymətləndirməli və lazımi tədbirlər görməlidir.
Məcəllə üç əsas yanaşma tələb edir:
• Təhdidlərin müəyyən edilməsi — hansı risk yaranır?
• Təhdidlərin qiymətləndirilməsi — risk qəbul edilə bilən səviyyədədirmi?
• Tədbirlərin tətbiqi — riski azaltmaq və ya xidmətdən imtina etmək.
Əgər təhdidi heç bir tədbirlə qəbul edilə bilən səviyyəyə endirmək mümkün deyilsə, xidmət ümumiyyətlə göstərilməməlidir. Bu, açıq qaydadır.
Çox vacib bir qadağa da var: auditor heç bir halda audit müştərisi üçün idarəetmə məsuliyyətini öz üzərinə götürə bilməz. Yəni qərar verən tərəf olmamalıdır.
6. Hansı qeyri-təsdiqləmə xidmətləri daha risklidir?
Sual: Bütün qeyri-təsdiqləmə xidmətləri eyni dərəcədə risklidirmi?
Yox. Bəzi xidmətlər digərlərindən qat-qat risklidir. Onları yadda saxlamaq lazımdır.
Ən yüksək risk yaradan xidmətlər:
1. Mühasibat uçotunun aparılması və maliyyə hesabatlarının hazırlanması
Auditor öz hazırladığı uçot məlumatlarını və ya hesabatları sonradan audit etdikdə birbaşa özünü yoxlama vəziyyətinə düşür.
2. Daxili nəzarət sistemlərinin qurulması
Auditorun qurduğu nəzarət sistemini sonradan qiymətləndirməsi obyektivliyə zərbə vurur.
3. İdarəetmə qərarlarında iştirak
Auditor məsləhət verə bilər, lakin son qərarı müştəri özü qəbul etməlidir. Əks halda auditor sözün əsl mənasında "müştərinin tərəfdaşı"na çevrilir.
4. Daxili audit funksiyasının tam idarəolunması
Daxili audit müəssisənin idarəetmə alətidir. Onun tam icrası xarici auditor tərəfindən aparıldıqda funksiyaların ayrılması prinsipi pozulur.
|
PRAKTİKİ KEYS: Enron-Andersen halı — tarixi nümunə 2001-ci ildə ABŞ-ın enerji nəhəngi Enron şirkəti maliyyə qalmaqalı nəticəsində iflasa uğradı. Auditor: "Arthur Andersen" — o dövrün "Big Five" şirkətlərindən biri. Problem: Andersen Enron-a eyni zamanda həm audit, həm də geniş məsləhət xidmətləri göstərirdi. Məsləhət xidmətlərindən gələn gəlir audit gəlirini üstələyirdi. Nəticə: • Enron iflas etdi (o dövrün ABŞ tarixində ən böyük iflas). • Arthur Andersen şirkəti də fəaliyyətini dayandırdı. • ABŞ-da Sarbanes-Oxley Aktı (2002) qəbul olundu — auditor müstəqilliyini gücləndirən əsas qanun. Dərs: Müstəqillik formal deyil, real olmalıdır. |
7. Riskləri azaltma tədbirləri
Sual: Yaxşı, bu riskləri necə idarə etmək olar? Hansı mexanizmlər var?
Dörd əsas mexanizm var.
1. Funksiyaların və komandaların ayrılması
Audit komandası və qeyri-təsdiqləmə xidmətini göstərən komanda fərqli şəxslərdən ibarət olmalıdır. Eyni şəxs həm məsləhətçi, həm auditor ola bilməz.
2. Daxili keyfiyyət nəzarəti
Auditor təşkilatı daxilində əlavə monitorinq və icmal mexanizmləri olmalıdır. Bu məqamda Beynəlxalq Keyfiyyət İdarəetmə Standartı 1 (ISQM 1) tələbləri tətbiq olunur.
3. Müştərinin məsuliyyəti
Bütün son qərarlar müştəri tərəfindən qəbul edilməlidir. Auditor yalnız texniki dəstək verə bilər, qərar verə bilməz. Müştəri tərəfində səlahiyyətli rəhbər şəxs ("informed management") təyin edilməlidir.
4. Açıqlama və şəffaflıq
Göstərilən bütün xidmətlər və onların haqları idarəetmə tərəfində məsul orqana — adətən, audit komitəsinə açıqlanmalıdır.
Və ən vacibi: əgər bütün bu tədbirlərə baxmayaraq risk qəbul edilə bilən səviyyəyə düşmürsə, ən doğru qərar xidməti ümumiyyətlə qəbul etməməkdir.
8. İctimai əhəmiyyətli qurumlar
Sual: Banklar, sığorta şirkətləri kimi qurumlar üçün qaydalar fərqlidirmi?
Bəli və xeyli sərt fərqlidir. Bu qurumlar İctimai Əhəmiyyətli Qurumlar — beynəlxalq terminologiyada PIE adlanır.
PIE statusunda olan qurumlara aiddir:
• Səhmləri açıq bazarda dövriyyədə olan şirkətlər;
• Banklar və digər kredit təşkilatları;
• Sığorta şirkətləri;
• Pensiya fondları;
• İri ictimai əhəmiyyətə malik digər təşkilatlar
PIE qurumlarında qaydalar bunlardır: əgər hər hansı qeyri-təsdiqləmə xidməti özünü yoxlama təhlükəsi yaradırsa, həmin xidmət birbaşa qadağandır. Heç bir tədbirlə həll edilə bilməz, sadəcə qəbul edilmir.
Standart istinadı: Bu qadağa IESBA Etika Məcəlləsinin Bölmə R600.14 (PIE audit müştəriləri üçün özünü yoxlama təhlükəsi qadağası) ilə tənzimlənir. 2022-ci ildə qəbul edilmiş və 15 dekabr 2022-ci il tarixindən qüvvəyə minmiş düzəlişlərlə qaydalar daha da sərtləşdirilib.
Sual: Bunun səbəbi?
Çox sadədir — bu qurumların fəaliyyəti geniş ictimaiyyətə təsir göstərir. Bir bankın audit edilmiş hesabatı minlərlə əmanətçinin qərarına təsir edir. Burada səhv buraxmağa imkan yoxdur.
9. Ən vacib etik prinsip
Sual: Bütün bunları bir cümlə ilə yekunlaşdırmalı olsanız — auditor üçün ən vacib etik prinsip nədir?
Müstəqillik və obyektivlik. Bunlar bir-birindən ayrılmazdır.
"Auditor heç bir təzyiq və ya təsir altında qalmamalı, faktlara və peşəkar sübutlara əsaslanaraq rəy bildirməlidir."
Müstəqillik iki səviyyəlidir:
• Zehni müstəqillik (independence of mind) — auditorun düşüncə tərzində, qərarvermə prosesində azad olması.
• Görünüşdə müstəqillik (independence in appearance) — kənardan baxan üçüncü tərəfin də auditoru müstəqil görməsi.
Hər ikisi vacibdir. Çünki auditin əsas dəyəri etibardır. Etibar isə yalnız müstəqilliyin həm reallıqda, həm də görünüşdə qorunması ilə formalaşır.
